Atina’nın denizdeki çifte standardı
Atina, İtalya ile sınır çizerken bazı adalarının etkisini azalttı. Mısır’la imzaladığı hat Meis’e varmadan bitti. Öyleyse karşı kıyıda Türkiye varken orta hat hangi gerekçeyle kazanılmış hak sayılsın?
İçindekiler
Özet
Bir adaya sahip olmak, o adanın karşı kıyıdan ne kadar deniz alacağını tek başına belirler mi? Yunanistan’ın imzaladığı iki antlaşma bu soruyu aydınlatıyor. İtalya ile sınır çizilirken bazı küçük Yunan adalarının etkisi azaltıldı. Mısır ile sınırın yalnızca bir kısmı çizildi. Türkiye de karşılıklı kıyılardan doğan hakkını Libya ile kararlaştırdığı A–B hattının tamamında savunuyor. Kaş’ın önündeki Meis’ten Girit’in güneyine kadar mesele aynı ayrımda düğümleniyor. Önce adanın hangi deniz alanlarına hak kazandırdığına, ardından karşı kıyıyla sınır çizilirken ne ölçüde hesaba katılacağına bakılır. Ege’nin havasında, Kardak’ta, adaların askerî statüsünde ve Kıbrıs’ın gazında da her iddiayı dayandığı belgeyle sınamak mümkün. Bazen Atina’ya en güç soruyu, Yunanistan’ın imzaladığı antlaşmanın bir sonraki maddesi soruyor. [1, 2, 3, 4, 5, 6]
Atina’nın iki müzakere masası
Hikâye Atina’da, Yunan Meclisinde başlıyor. 26 Ağustos 2020’de Başbakan Kiryakos Miçotakis, İtalya ile yapılan deniz anlaşmasını milletvekillerine savunuyordu. Sınır çizilirken bazı küçük Yunan adalarına daha az etki verildiğini açıkça anlattı; buna karşılık başka kesimlerde çizginin Yunanistan lehine kaydırıldığını da ekledi. Başbakanın gözünde bu hesabın savunulacak bir yanı vardı: Karşıdaki kıyıyı hesaba katmış, karşılığında da kendi ülkesi için bir kazanç sağlamıştı. [1]
Şimdi aynı devletin Türkiye’ye sunduğu hesaba bakalım. 1976’da Yunanistan, Lahey’deki Uluslararası Adalet Divanı’na verdiği dilekçede doğu Ege adaları ile Anadolu arasındaki sınırın ancak orta hattan geçebileceğini savundu. Türk heyetine daha önce verdiği cevabı da dilekçeye yazdı: Bu hat hukuken zaten Yunanistan lehine hak doğuruyordu, dolayısıyla o hakkın bir kısmından vazgeçmeyi müzakere etmek zorunda değildi. Oysa yalnızca bir yıl sonra İtalya ile imzaladığı antlaşmanın daha ilk maddesinde orta hattın karşılıklı kabul edilen küçük düzeltmelere açık olduğu yazıyordu. Peki bir yılda ne değişti? İlke yerinde duruyordu. Değişen, karşı kıyıdaki devlet ve Atina’nın masaya otururken kullandığı dildi. [7, 8, 9]
Bu fark Türkiye için neden önemli? Çünkü Kaş’ın, Antalya’nın ve Anadolu’nun Ege’ye bakan kıyılarının önünde de bir kıta sahanlığı uzanıyor. Kıyı devleti bu deniz tabanındaki doğal kaynakları araştırma ve işletme hakkını doğrudan kıyısından alır; bunu bir komşuya ayrıca onaylatması gerekmez. Sorun, iki kıyıdan doğan haklar üst üste bindiğinde başlar: O zaman sınırın nereden geçeceği ayrı bir mesele olur. Roma ile pazarlığı yapılan da tam olarak bu ikinci meseleydi. Yunanistan Ankara ile aynı masaya otururken kendi payını önceden kazanılmış sayarsa, Türkiye’nin hangi konuda pazarlık edebileceğine de tek başına karar vermiş olur. [10, 11, 12, 7]
Türkiye’nin bu soruya verdiği cevabın bir adı da var: Mavi Vatan. Kavramı 2006’da Cem Gürdeniz ortaya attı. Meclis kayıtlarında anılan 462 bin kilometrekarelik alanın içinde hem komşularla sınırı çoktan çizilmiş Karadeniz kesimleri hem de Ege ve Akdeniz’de henüz anlaşmaya bağlanmamış kesimler bulunuyor. Kavramın hukuki karşılığı ise tek renge boyanmış bir toplamdan daha somuttur ve üç soruyla özetlenebilir: Anadolu’nun hangi kıyısından hangi hak doğuyor? Komşunun kıyısı nerede başlıyor? İkisi arasındaki sınır nasıl kuruluyor? Anadolu kıyısı Türkiye’ye deniz tabanı üzerinde kendiliğinden hak verir; komşuyla sınır çizmek ise çakışan iki hakkı birlikte gözetmeyi gerektirir. Bu hesabın nasıl yapılabileceğini en iyi gösteren de Yunanistan oldu: batı ve güney komşularıyla imzaladığı iki antlaşmada. İlk imza İtalya’nın. [13, 14, 12]
İtalya karşısında orta hat nerede esnedi?
Yunanistan ile İtalya’nın 24 Mayıs 1977’de Atina’da imzaladığı antlaşmanın birinci maddesi, orta hattı esas alıyor ve iki tarafın uygun gördüğü küçük düzeltmelere kapıyı açık bırakıyor. Orta hat, iki kıyıya eşit uzaklıktaki noktaları birleştiren çizgidir. Ama kıyının biraz açığında bir ada varsa, uzaklığın adadan mı yoksa gerisindeki ana karadan mı ölçüleceği sonucu tümüyle değiştirir. Yunanistan ve İtalya bu tercihi on altı nokta üzerinde tek tek yaptı. 9 Haziran 2020’de yine Atina’da deniz yetki alanları için yeni bir anlaşma imzaladıklarında da aynı çizgiyi kullandılar. Böylece Miçotakis’in Mecliste savunduğu uzlaşma bugün haritada da yerini aldı. [8, 15, 1]
Bu uzlaşmanın izini bir cetvelde sürmek mümkün. ABD Dışişleri Bakanlığının 1982 tarihli incelemesi, düzeltmelerin yerini nokta nokta gösteriyor. İkinci nokta İtalyan kıyısından 23,5 deniz mili, Yunanistan’ın Othoni adasından ise 20,2 mil uzakta. (Bir deniz mili 1.852 metredir.) Eşit uzaklık uygulansaydı bu iki sayının aynı çıkması gerekirdi. Altıncı noktada gerçekten aynı çıkıyor: İki kıyıya da 78 mil. Sekizinci noktada ise çizgi bu kez İtalyan kıyısına yaklaşıyor. Bakanlığın kendi haritasından yaptığı bu ölçümler basit bir şey anlatıyor: Yunan adası kimi yerde daha az deniz getirmiş, Yunanistan da başka bir yerde daha fazlasını almış. Başbakanın Mecliste tarif ettiği pazarlık, bu cetvelde açıkça görülüyor. [16, 8]

Peki Roma örneği Türkiye’ye ne kazandırıyor? Elbette İtalya ile aynı sayıda mil isteme hakkı bu antlaşmadan çıkmaz. Ama çok daha temel bir itiraz doğrulanır: Yunanistan’ın bir ada üzerindeki egemenliği tam kalırken, aynı adanın başka bir kıyı karşısındaki sınır etkisi azaltılabilir. O hâlde Türkiye de Ege’de ve Akdeniz’de kendi kıyısının bu hesapta tartılmasını isteyebilir. Atina, Othoni ile Meis arasındaki coğrafi farkı elbette anlatabilir; ama İtalya’ya tanıdığı tartışma hakkını Türkiye’ye tümden kapatamaz. Aynı sorunun ikinci muhatabı Mısır. [10, 1, 8]
Kahire’nin imzası nerede bitiyor?
Atina’nın Ankara karşısında ilke diye savunduğu orta hattın nerede bittiğini en açık gösteren belge, Kahire ile imzalanan antlaşmadır. Yunanistan ile Mısır’ın 6 Ağustos 2020 tarihli metni, daha birinci maddesinde sınırlandırmanın kısmi olduğunu söylüyor. Taraflar yalnızca beş nokta üzerinde anlaşmış. En doğudaki A noktası 33°53′05″ kuzey, 27°59′02″ doğuda. Yani imzalı çizgi 28. doğu meridyenine varmadan bitiyor; Meis ise daha doğuda kalıyor. Bunun Ankara için anlamı açık: O kesimde Mısır’ın bile imzalamadığı bir sınırı Türkiye’nin kabul ettiğini ileri sürmenin hiçbir belgede dayanağı yok. [1, 2]
Miçotakis aynı konuşmada Mısır anlaşmasının adaların deniz yetki alanı doğurabileceğini gösterdiğini söylerken Meis’i de andı. Ama hemen ardından, üzerinde anlaşılmamış kesimler için görüşmelerin süreceğini ekledi. Bir adanın hak doğurması ile o hakkın Kaş’ın karşısında nereye kadar uzandığı arasındaki farkı, başbakanın bu iki cümlesinden daha iyi anlatan belge azdır. Mısır’ın imzayı neden tam o noktada bıraktığını Kahire adına tahmin etmeye gerek yok. Gelecekteki bir müzakereyi öngören metin, o müzakerenin sonucunu bugünden ilan etmiş sayılamaz. [1, 2, 18]
Bu anlaşmazlığın diplomatik kaydı açık. Kasım 2019’da Yunan Dışişleri, Ankara’nın 28. meridyenin batısında öteki kıyıdaşların da gözetilmesi gerektiğini söyleyen bildirimini, Yunanistan’ın antlaşma yapma yetkisine müdahale saydı. Oysa Türkiye’nin itirazı, Yunanistan’ın Mısır’la hangi denize sınır çizdiğiyle ilgili. Ankara 6 Ağustos 2020’de Mısır ile Yunanistan’ın deniz sınırı bulunmadığını, anlaşma alanının Türk kıta sahanlığında kaldığını ve anlaşmanın Türkiye için yok hükmünde olduğunu açıkladı. Aynı itirazı BM’de de kayda geçirdi. Mısır’ın Yunanistan’a verdiği imza, Türkiye’nin hakkının nerede bittiğine karar veremez. Üçüncü bir devleti kimin imzasının bağlayacağı sorusu, Libya uyuşmazlığının da merkezinde. [19, 1, 2, 20, 4]

Türkiye ile Libya neden deniz komşusu olamasın?
Yunan Dışişleri 28 Kasım 2019’da Türkiye–Libya mutabakatının üçüncü ülkelerin egemen haklarını çiğneyemeyeceğini açıkladı. Nisan 2020’de BM’ye verdiği cevapta Girit’i ve On İki Ada’yı gösterdi. Ekim 2026’da ise Türkiye ile Libya’nın sınır çizmeye elverişli karşılıklı ya da bitişik kıyıları bulunmadığını açıkça ileri sürdü. Ankara’nın cevabı basit. Karşılıklı kıyıları olan iki devlet aralarında bir sınır kurabilir. Atina’nın bu olanağı baştan dışlayabilmesi için önce Yunan adalarının iki ana kara arasındaki kıyı ilişkisini kestiğini göstermesi gerekir. Oysa uyuşmazlık zaten tam bu noktada çıkıyor. [22, 23, 24]
Ankara’nın 1 Aralık 2019 açıklaması ile Trablus’un 26 Aralık’ta BM’ye gönderdiği açıklama aynı noktada buluşuyor: Güneybatı Anadolu’dan Akdeniz’e uzanan kıyı ile Libya’nın kuzeydoğu kıyısı birbirine bakıyor. Ankara’ya göre iki ana kara arasındaki orta hattın ters tarafında kalan adalar bu coğrafyada karasularının ötesinde deniz yetki alanları yaratamaz. Trablus da kendi kıyısından doğan yetkinin Girit’in karşısında tümüyle sona erdiğini kabul etmiyor. Bunu savunmak için Girit’i haritadan silmek gerekmiyor. Yunanistan’ın Girit üzerindeki egemenliği, karşısındaki ana kara kıyılarından doğan deniz tabanı haklarıyla yan yana var olabilir. [25, 12, 26]
Peki iki ülkenin imzaladığı çizgi tam olarak ne? İstanbul’da 27 Kasım 2019’da imzalanan mutabakatın birinci maddesi, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge (MEB) sınırını iki uç arasında tarif ediyor. A noktası 34°16′13,720″ kuzey, 26°19′11,640″ doğuda; B noktası 34°09′07,9″ kuzey, 26°39′06,3″ doğuda. Dünya üzerindeki konumu tanımlayan WGS84 sisteminde aralarındaki en kısa mesafe 33,28 kilometre, yani yaklaşık 17,97 deniz mili. Hukuken savunulan Türk–Libya sınırı, A’dan B’ye kadar bu kesimin tamamıdır. Bu, iki ülke arasındaki deniz trafiğini başka devletlere kapatan bir şerit değildir: Kıta sahanlığı deniz tabanındaki kaynaklarla, MEB ise ayrıca su sütunundaki belirli ekonomik haklarla ilgilidir. [3, 27, 26]

Bu iki uç neye göre seçildi? Mutabakatın Ek II’si, Türkiye kıyısı için on sekiz, Libya kıyısı için de on sekiz ölçüm noktası veriyor. Her uçtan iki listedeki en yakın noktaya WGS84 üzerinde uzaklık ölçüldüğünde şu tablo çıkıyor: A, Türk listesindeki 2. noktaya 152,9, Libya listesindeki 18. noktaya 153,2 deniz mili uzaklıkta. B ise Türk listesindeki 3. noktaya 154,9, yine Libya’nın 18. noktasına 155,2 mil uzaklıkta. İki uçta da fark yarım deniz milinden küçük. Bu mesafeler doğrudan Ek II’den hesaplandı ve Atina’nın itiraz ettiği Yunan kıyıları bu listelerde yer almıyor. Dolayısıyla cetvelin verdiği cevap hem kesin hem sınırlı: İki uç da listelenen Türk ve Libya kıyı noktalarına neredeyse eşit uzaklıkta. Yunan adalarının bu hesabı neden ve ne ölçüde değiştirmesi gerektiği ise ayrı bir hukuk sorusu. [3, 27]
İşin ilginç yanı, bu soruyu daha önce bizzat Libya yargıya taşımıştı. Malta ile arasındaki davada Uluslararası Adalet Divanı, iki kıyı arasındaki geçici orta hattı Libya’nın çok daha uzun kıyısını gözeterek Malta’ya doğru kaydırdı. Fransız kıyısına yakın Manş Adaları da Britanya’ya ait oldukları hâlde, İngiltere–Fransa sınırını bütün kanal boyunca kendilerine doğru çekemedi. Bu iki kararın Trablus hattı açısından anlamı açık: Haritada bir Yunan adası göründü diye Anadolu ve Libya kıyılarının birbirine deniz hakkı yansıtması hukuken baştan elenemez. Atina, her adanın bulunduğu yerde karşılıklı kıyı ilişkisinin kesildiği iddiasını bu iki örnek karşısında sürdüremez. [28, 29, 30, 25]
Atina’nın son sığınağı üçüncü devlet ilkesi. Türkiye ile Libya’nın anlaşmasının Yunanistan’ı bağlamadığı doğru. Ama aynı kural tersine de işler: Atina ile Kahire de Türk kıta sahanlığını Türkiye adına paylaştıramaz. Üstelik bu ilke, bir komşu itiraz etti diye iki devlet arasındaki antlaşmayı yok sayma yetkisi vermez. Libya–Malta davasında Divan, İtalya’nın talep ettiği alanları gözeterek hüküm kurduğu coğrafyayı daralttı; ama iki taraf arasındaki ayrımı yine yaptı. Üçüncü devletin hakkını saklı tutmak ile iki kıyıdaşın kendi sınırını çizmesi aynı anda mümkün. Yani Atina’nın son sığınağı da Ankara’nın A–B kesimini savunurken dayandığı ilkenin ta kendisi çıkıyor. [3, 2, 31, 32, 23, 28]
Atina’nın ikinci itirazı usulle ilgili: Libya adına kim imzaladı ve buna yetkisi var mıydı? İmza, BM’nin muhatap aldığı Ulusal Mutabakat Hükûmetine aitti. Trablus’un BM’ye mektubuna göre görüşmeler 2007’de başlamış, 2014’te kesilmiş, Haziran 2018’de yeniden açılmıştı. Yunanistan bu noktada 2015 Libya Siyasi Anlaşması’nın 8. maddesinin 2(f) bendine tutunuyor; bu bent uluslararası anlaşmalar için Temsilciler Meclisinin onayını arıyor. Trablus ise kendi mevzuatına göre hükûmetin mutabakat muhtırası yapmaya ve onaylamaya yetkili olduğunu bildirdi. Ankara ve Trablus’a göre mutabakat 8 Aralık 2019’da yürürlüğe girdi. 11 Aralık’ta BM’ye tescil edildi. Önceki ret kararını daha sonra ele alacak olan da Libya Meclisinin kendisiydi. [26, 4, 33, 27]
Libya Temsilciler Meclisi, 2020’de karşı çıktığı deniz mutabakatını 20 Ekim 2026’da oybirliğiyle kabul etti. Bingazi’de 22 Ekim’de düzenlenen ve 15 Kasım tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 13 sayılı karar eski ret kararını, 14 sayılı karar da Türkiye ile siyasi ilişkileri kesme kararını kaldırdı. Atina 20 Ekim’de itirazlarını yineledi. Fakat Libya Meclisinin bizzat geri aldığı kararı, Meclisin bugünkü iradesi diye göstermenin artık belgesel dayanağı yok. AB ve Mısır kendi itirazlarını sürdürebilir. Libya Meclisindeki oy ise Libya’ya aittir. [34, 35, 36, 22, 37, 38]
Atina’nın itirazları burada bitmedi. 2022’de BM’ye bir itiraz daha iletti; bu kez hedef, Türkiye ile Libya’nın 3 Ekim’de imzaladığı hidrokarbon iş birliği metniydi. Yunanistan, 2019 sınır mutabakatına doğrudan ya da dolaylı uygulama kazandırdığı ölçüde yeni metne de karşı çıktı ve ilk mutabakatın hiçbir hukuki sonuç doğurmadığını savundu. Ankara’nın cevabı iki belgeyi birbirinden ayırıyor: İlki A–B sınırını kurdu, ikincisi karada ve denizde bilimsel, teknik ve ticari iş birliğini düzenledi. Bir iş birliği çerçevesi, Yunanistan’ın hakkı olduğu kanıtlanmış bir sahaya kendiliğinden sondaj izni verir mi? Vermez. Peki bu yüzden Libya’nın kendi kara topraklarında Türkiye ile iş birliği yapabilmesi Atina’nın onayına mı bağlıdır? Elbette hayır. Yunan itirazının hukuki ağırlığı, hangi faaliyete ve hangi sahaya yöneltildiğine bağlı. [39, 40, 4, 3]

Haritalar da aynı hikâyeyi anlatıyor. Türkiye’nin Mart 2020’de BM’ye verdiği genel haritada mutabakattaki A ve B uçları sırasıyla F ve E harfleriyle gösteriliyor; harfler iki belgenin kendi adlandırması, koordinatlar ise aynı. Libya’nın 2025’teki BM bildirimi ve Türkiye’nin buna ilişkin beyanı da iki ülkenin çizgiyi sahiplendiğini gösteriyor. Mutabakatın IV. maddesi, sınırı aşan bir kaynakta iş birliğini; taraflardan biri başka bir devletle MEB görüşmesi yaparsa son anlaşmadan önce diğer tarafa bildirim ve danışmayı öngörüyor. Türk tezinin pratik değeri tam burada: Türkiye karşısında bir kıyıdaş bularak kendi sahanlığını savundu, komşularıyla yapılacak sonraki görüşmelere de kapıyı açık bıraktı. Atina’nın rızası Yunanistan’ı bağlamak için gerekir; ama Ankara ile Trablus’un kendi aralarındaki anlaşmayı savunabilmesi için Yunan hükûmetinden izin alması gerekmez. Bu ayrım en açık biçimde Kaş ile karşısındaki Meis arasında görülüyor. [3, 12, 4, 41]
Meis’in kıyısı var. Peki ya Kaş’ın?
Yunan Dışişlerinin yayımladığı teze göre kıta sahanlığının sınırlandırılması yalnızca Türkiye’ye bakan Yunan adaları ile Türk kıyısı arasında gündeme gelir. Meis’in bir Yunan adası olduğu doğrudur. Ama bundan, Türk kıyısının ne kadar sahanlık alacağının yalnızca Meis’e göre belirleneceği sonucu çıkmaz. Meis Belediyesinin verdiği mesafelere göre ada Anadolu’ya yaklaşık 1,25 deniz mili, Rodos’a ise yaklaşık 72 mil uzakta. Kaş bu coğrafyada bir seyir noktası değil, kendiliğinden kıta sahanlığına hak kazanan bir Türk kıyısıdır. Meis’in yakınındaki karasuları korunurken Kaş’ın daha uzaktaki deniz tabanına açılımı da korunabilir. Dünyadaki uygulamada ikisi pek çok kez aynı anda yapıldı. [10, 18, 9, 25]
Bunu anlamak için Kaş’ın önünden geçen bir balıkçı teknesini düşünün. İlk bakışta tek renk görünen su, aslında tek bir hak anlamına gelmiyor. Teknenin seyri geçiş kurallarına, ağ atması balıkçılık yetkisine, yüzlerce metre altında yapılacak bir sondaj ise deniz tabanı üzerindeki haklara bağlıdır. Karasularında kıyı devletinin egemenliği suya, tabana ve üstündeki havaya uzanır. Kıta sahanlığındaki kaynak hakkı ilan gerektirmez. MEB ise balık gibi su içindeki kaynakları da kapsar. Dolayısıyla “Meis’in karasuyu vardır” cümlesi, “Meis’in önündeki uzak gaz sahası da Yunanistan’ındır” cümlesinin hukuki kanıtı olamaz. [11, 42]
Deniz Hukuku Sözleşmesi de bu iki soruyu ayrı maddelerde düzenler. 121. madde adanın ne tür haklar doğurabileceğini anlatır; 74. ve 83. maddeler ise karşılıklı ya da bitişik kıyılar arasında MEB ve kıta sahanlığı ayrılırken hakkaniyete uygun bir sonuca varılmasını ister. Türkiye sözleşmeye taraf değil; ama iki tarafı da ilgilendiren uluslararası teamül kuralları ve bunları açıklayan mahkeme kararları var. Üstelik bu ayrımı en sade biçimde Yunanistan’ın kendisi yazmıştı. 1976 dilekçesinde Divan’dan önce adı geçen adaların sahanlık hakkını, sonra da sınırın yerini belirlemesini istedi. İkinci talebe ihtiyaç duyan Atina, bugün ilk sorunun cevabını Türk kıyısının önüne kesin sınır diye koyamaz. [11, 43, 7]

Peki mahkemeler bu iki soruyu gerçekten ayırıyor mu? Bangladeş–Myanmar davası bunun en açık örneği. Bangladeş’e ait St. Martin Adası, Myanmar kıyısına çok yakındı; üzerinde insanlar yaşıyor, ekonomik hayat sürüyordu. Uluslararası Deniz Hukuku Mahkemesi önce karasularını ayırdı ve burada adaya tam etki verdi. Ama açık denize geçildiğinde aynı adanın çizgiyi ileriye çekmesine izin vermedi. Bunun sebebi adanın nüfusu ya da yüzölçümü değildi: Böyle bir çizgi, Myanmar’ın kendi kıyısından denize açılmasını kesecekti. [44, 10]

Meis için ileri sürülen tam etki iddiasının zayıf noktası tam burasıdır. Yerleşim, bir adanın kıyı devleti için hak doğurabildiğini gösterir; ama açık denizde karşı kıyıyı kesen her sonucu meşrulaştırmaz. St. Martin karasularında tam etkili, MEB ve kıta sahanlığı sınırında ise etkisiz sayıldı. Kaş için savunulan Türk hakkı da aynı mantığa dayanır: Adanın çevresindeki karasularına dokunmadan, Anadolu’nun daha uzaktaki sahanlığının hesaba katılması. Bunun için Meis’in kime ait olduğunu tartışmaya gerek yok. [44, 9, 12]
Bir adım daha ilerleyelim: Sınırı hesaplarken nereden ölçeceğiz? Yunanistan’ın Eylül 2025’te BM’ye sunduğu nota, geçici orta hattı “ilgili” adalardaki esas noktalardan ölçüyor. Peki ilgili ölçüm noktasını hangi ülke seçer? İki taraf ayrı ayrı önerir; uyuşmazlık varsa birinin seçimi ötekini bağlamaz. Romanya–Ukrayna davasında Ukrayna, Tuna ağzı açıklarındaki Yılan Adası’ndan da ölçüm yapılmasını istedi. Divan 2009’da bu talebi reddetti, çünkü adadan ölçmek Ukrayna’nın ana kıyısına yapay bir çıkıntı ekleyerek hattı Romanya’ya doğru itecekti. Adanın 12 millik karasuyu korundu, uzak denizdeki hesap ise başka kıyı noktalarından yapıldı. Aynı nedenle Türkiye de Atina’nın seçtiği her ada ucunu kendi sahanlık hesabının başlangıcı olarak kabul etmek zorunda değildir. [9, 43, 45]

Meis’in nüfusunu Yılan Adası’nın nüfusuyla yarıştırmak ise asıl konuyu kaçırır. Divan bu sonuca, adanın sözleşmedeki “kayalık” istisnasına girip girmediğine karar vermeden ulaştı. Çünkü bir adanın hangi alanlara hak kazandırdığı ile hangi sınır için ölçüm noktası seçileceği ayrı işlerdir. 2016’daki Güney Çin Denizi tahkiminde ise bu kez tam olarak ilk soru soruldu. Filipinler’in başvurusunda heyet, Spratly grubundaki oluşumların doğal hâliyle insan yerleşimini ya da kendilerine ait bir ekonomik yaşamı sürdürüp sürdüremediğine baktı. Sonradan inşa edilen tesisleri ve dışarıdan taşınan erzakı, doğanın o oluşuma verdiği kapasite saymadı. Sonuç: İncelenen yüksek su oluşumlarının hiçbiri kendi MEB’ini ya da kıta sahanlığını doğurmuyordu. [43, 11, 46]

Güney Çin Denizi kararı, Atina’nın haritasındaki bir başka varsayımı çürütüyor: Deniz üstünde görünen her oluşumun kendi 200 millik ekonomik bölgesi yoktur. Ege’de bir kayalık öne sürüldüğünde Ankara’nın ilk sorusu bu olmalı: O oluşum doğal hâliyle hangi hakkı doğurabiliyor? Meis’te ise Türk tezinin bu soruya ihtiyacı bile yok. Kaş açıklarındaki itiraz, var olan adanın sınıra verdiği etkiyle ilgilidir ve St. Martin’den Yılan Adası’na kadar yerleşik içtihat bu itirazı destekliyor. Her kayayı her adayla eşitleyen bir Yunan haritası ise iki sınavın ikisinden de geçemez. [46, 47, 44]
Bu itirazın yalnızca mahkemede değil, anlaşma masasında da çözülebildiğini İtalya ile Tunus gösterdi. İki ülke 1971’de Sicilya Kanalı’ndaki genel orta hattı Pantelleria, Linosa, Lampedusa ve Lampione’yi ölçüm noktası almadan kurdu. Sonra adaların yakınına döndüler: Lampione için 12, öteki üç ada için 13 millik yaylar çizerek deniz tabanını ayrıca paylaştırdılar. Yaylar, bulundukları yere göre genel sınıra ya da komşu yaya bağlandı. Böylece dört İtalyan adası korundu, ama bütün kanalın sınırı Tunus kıyısına doğru itilmedi. Ankara’nın Meis için öne sürdüğü sınırlı etkinin anlaşma hukukunda da bir karşılığı var demek ki. Atina’nın Türkiye karşısında yalnızca Yunan adalarından ölçüm istemesi ise, Yunanistan’ın Roma’daki ortağının bile kendi adaları için kabul etmediği bir zorunluluk yaratıyor. [48, 49, 10]

Fransa ile Kanada arasındaki Saint-Pierre ve Miquelon davasında coğrafya bambaşka işledi. Fransız adaları Kanada’nın Newfoundland kıyısının hemen güneyindeydi. 1992’de hakemler batıda adaların çevresinde 24 millik bir yay çizdi. Güneye döndüklerinde ise adaların o yöndeki açılımını bütünüyle kapatan bir Kanada kıyısı bulunmadığını tespit ettiler ve Fransa’ya yaklaşık 10,5 mil eninde bir koridor tanıdılar. Atina’nın Meis’in bulunduğu her yönde aynı genişliği isteyebilmesi için adanın bütün kıyılarının aynı sonucu vermesi gerekir. Oysa Saint-Pierre’de aynı Fransız adasının batısı ile güneyi için bile iki ayrı sonuç çıktı. [50, 51, 52]

Meis’in Kaş’a bakan kıyısının karşısında Anadolu var; adanın açık denize bakan öbür yüzünde ise bambaşka bir kıyı düzeni bulunuyor. Türkiye, her yönün ayrı incelenmesini ve Fransız adalarına verilen güney koridorunun Kaş’ın önüne olduğu gibi taşınmamasını isteyebilir. St. Martin, Yılan Adası, Sicilya Kanalı ve Saint-Pierre’in ortak mesajı şu: Bir adanın sahibi değişmeden, uzaktaki sınır üzerindeki etkisi azalabilir, tümüyle kalkabilir ya da belli bir yönde korunabilir. Meis’te Ankara’nın reddettiği, bu hesabın sonucuna daha ölçüm başlamadan Atina’nın karar vermesidir. Daha batıda yer alan Girit bu hesabı nasıl değiştiriyor? [50, 44, 18]
Girit’in kıyısı Meis için neyi kanıtlar?
Yunanistan’ın Libya’ya itirazının en ciddi coğrafi dayanağı Girit. Atina, adanın güney kıyısının Libya’ya baktığını ve Türk–Libya çizgisinin Yunan deniz yetki alanlarına müdahale ettiğini söylüyor. Girit’in denize bakan gerçek bir kıyısı olduğu tartışmasız; bunun hukuki karşılığı da o kıyının kendi yönünde hesaba katılmasıdır. Ama Girit’ten başlayıp Kaşot, Kerpe, Rodos ve Meis’i tek sıra hâlinde sayarak Anadolu’nun güneybatısına kesintisiz bir Yunan sahanlığı yazmak bambaşka bir iddia. Birinciden ikincisi çıkmaz. Ankara, büyük bir ada ile Türk sahilinin önündeki küçük bir adanın etkisinin ayrı ayrı belirlenmesini savunmakta haklı. [22, 23, 25, 28]
Malta davası bu ayrımı en çarpıcı biçimde gösterir, çünkü orada adalar bir ülkenin ta kendisiydi. Divan 1985’te küçük Filfla adacığını ölçümün dışında bıraktı ve iki taraf için geçici orta hattı kurdu. Ardından Libya’nın çok daha uzun kıyısını ve bölgenin genel coğrafyasını dikkate alarak çizgiyi yaklaşık 18 enlem dakikası kuzeye, Malta’ya doğru kaydırdı. Yani bağımsız bir ada devleti bile karşısındaki uzun kıyının etkisini ortadan kaldıramadı. Türkiye–Libya sınırına bakan okur için bunun anlamı açık: Girit’in Yunan toprağı olduğunu ispatlamak, Anadolu ve Libya’dan doğan hakların nerede biteceğini ispatlamaz. [28, 29, 25]

Aynı ders Kuzey Atlantik’te de verildi. Grönland ile Jan Mayen arasında Norveç orta hattı savunurken Danimarka, Grönland’ın çok daha uzun kıyısını öne sürdü. Divan 1993’te geçici orta hattı uzun kıyı lehine doğuya kaydırdı; güney kesiminde de iki tarafın göç eden kapelin balığının av sahasına erişimini gözetti. O kararda kıyı uzunluğu bir devlete otomatik deniz payı vermedi; yalnızca ilk çizginin kime neye mal olduğunu ortaya çıkardı. Atina, aynı farkı Anadolu kıyısında önemsiz sayamaz. Türkiye’nin uzun kıyısını karşılaştırmaya sokma talebi, yerleşik yargı pratiğinde yeri olan bir taleptir. [53, 54, 43]

1977 İngiltere–Fransa tahkimi soruya daha da yakından cevap verir. Fransız kıyısının önündeki Jersey ve Guernsey, Britanya’ya bağlıydı. Hakemler önce Manş’ın iki ana kıyısı arasındaki genel çizgiyi kurdu; adaların kuzeyiyle batısında ise onlara 12 millik bir kıta sahanlığı kuşağı bıraktı. Britanya’nın batı ucundaki Scilly Adaları için ise adaları tümüyle sayan çizgi ile dışarıda bırakan çizgi arasındaki farkı yarıya indirdi. Ankara’nın BM’ye sunduğu karşılaştırmalar arasında bu kararın yer alması boşuna değil. Bir devletin bütün adaları tek bir ağırlığa mahkûm olsaydı, hakemler aynı dosyada iki ayrı İngiliz takımadası için iki farklı hesap yapamazdı. Türkiye’nin önündeki adaların tek tek değerlendirilmesi talebi buradan güç alıyor. [30, 55, 4]

Aynı şeklin sağ yanı, bu kez kıyının biçiminin sonucu nasıl değiştirdiğini gösteriyor. Almanya’nın Kuzey Denizi kıyısı Hollanda ile Danimarka arasında içe doğru kıvrılıyor. Komşulardan ayrı ayrı eşit uzaklık çizildiğinde iki çizgi Almanya’nın önünde birbirine yaklaşıyordu. Divan 1969’da, o uyuşmazlıkta eşit uzaklığı Almanya’ya uygulanması zorunlu bir teamül saymadı; üç devletten kendi kıyılarının doğal uzanımını ve hakkaniyeti gözeterek müzakere etmelerini istedi. Ege kıyısının Almanya kıyısına benzemesi gerekmiyor. Ankara’nın kullandığı gerekçe şu: Aynı geometrik işlem bir kıyının önünü orantısız biçimde kapatabilir. Böyle bir kesilmeyi ortaya koyan Türkiye’ye “iki tarafa da aynı cetvel tutuldu” demek hukuki bir cevap sayılmaz. [55, 57, 43]
“Yarım etki” denildiğinde tam olarak ne yarıya iniyor? Tunus–Libya davasında Gabes Körfezi yakınında kıyı yön değiştiriyordu. Kerkennah Adaları hesaba katıldığında bir doğrultu, dışarıda bırakıldığında başka bir doğrultu çıkıyordu. Divan 1982’de ikinci kesim için bu iki doğrultu arasındaki açıyı ikiye böldü ve yaklaşık 52 derecelik bir yön elde etti. Düzeltilen, belirli bir çizginin açısıydı. Ada üzerindeki egemenlik de devletin bütün deniz payı da olduğu gibi duruyordu. Türkiye de Ege’de bir adanın Yunanistan’a ait oluşuna dokunmadan, sınır çizgisinin doğrultusunun düzeltilmesini savunabilir. [58, 59, 1]

Maine Körfezi’nde ABD ile Kanada hem balık hem deniz tabanı için tek bir çizgi istedi. Divan’ın Dairesi 1984’te körfezi üç kesime ayırdı. Ortadaki kesimde Seal Adası tam sayıldığında çizgi ABD’ye fazla yaklaşıyor, tümüyle çıkarıldığında ise Kanada kıyısı eksik hesaplanıyordu. Daire o adaya, yalnızca o kesimde, yarım etki tanıdı. Kerkennah’ta iki açı, Maine’de bir adanın hesaba katkısı düzeltildi. Demek ki Türkiye’nin Rodos ya da Meis için savunduğu itirazı ciddiye almak, yabancı bir karardaki oranları ödünç almayı gerektirmiyor. Uluslararası yargının yaptığı gibi, hangi adadan ölçmenin Anadolu kıyısının önünde hangi sonucu doğurduğunu açıklamak yeterince somut bir taleptir. [59, 57, 30]


Bu tartışmada öne çıkan bir Karayipler kararı, iki kıyının aynı anda nasıl hesaba katıldığını gösteriyor. Kolombiya’nın San Andrés ve Providencia gibi adaları, uzun Nikaragua kıyısının açığında yer alıyor. Divan 2012’de bu adaların doğuya açılımını korudu. Ancak geçici çizgi Nikaragua kıyısının denize uzanmasını fazlasıyla kesiyordu. Bu yüzden Divan batı kesiminde hesabı yaparken Nikaragua tarafındaki seçilmiş ölçüm noktalarına üç, Kolombiya tarafındakilere bir ağırlık verdi. Uzaktaki küçük Quitasueño ve Serrana çevresinde ise yalnızca 12 millik kuşaklar bıraktı. Yani Kolombiya’nın adaları da ana karanın önünü kesmesine izin verilmeden hesaba katıldı. Üçe bir olan, iki ülkenin deniz payı değil, belirli noktaların hesap içindeki ağırlığıydı. [52, 45, 50]


Sonuçta Nikaragua–Kolombiya kararı hem Girit hem Meis için ölçüyü veriyor. Kolombiya’nın büyük adalarının doğuya bakan kıyısı denize açık kaldı; küçük ve uzaktaki iki oluşumun çevresinde ise yalnızca karasuyu kuşakları bırakıldı. Türkiye’nin dayandığı ilke tek cümlede söylenebilir: Girit’in gerçek açılımı, Meis’e aynı etkiyi kazandırmaz. Büyük adanın kendi hakkı, küçük adanın Kaş’ın önünü kapatmasının gerekçesi yapılamaz. Türk–Libya hattını tümden reddeden Yunan tezinin atladığı hesap budur. Bu hesap mahkemelerde böyle yapılırken Atina bir başka yola başvurdu: kendi haritasını yayımlamaya. [11, 44, 52, 4]

Yunanistan’ın planı komşusuna sınır çizebilir mi?
Ankara’da bir deniz yetki alanları kanun taslağı gündeme geldiğinde Yunan Dışişleri Bakanı şunu söyledi: Birden fazla devleti ilgilendiren bir sınır, tek bir devletin yasasıyla çizilemez. Doğru bir cümle. Ama aynı kural Yunanistan’ın 2025’te yayımladığı deniz mekânsal planı için de geçerli. Atina kendi idaresine, nerede hangi faaliyeti planladığını bildirebilir; ama Türk kıta sahanlığının nerede bittiğini bir Yunan bakanlığının onay mührü belirleyemez. Bu yüzden bakanın Türk kanun taslağı için kurduğu cümle, Yunan planına verilebilecek en kısa cevaptır. [9, 60, 61, 4]
Atina’nın Eylül 2025 tarihli BM notası da bu ayrımı kendisi yapıyor: D bölümünde harita işaretleri, E bölümünde ise komşuyla anlaşma yapılıncaya kadar “ilgili” Yunan adalarından da ölçülen geçici orta hat açıklanıyor. İtalya ile imzalanan sınır ile Yunan yasasına dayanılarak çizilen bu geçici çizgi aynı hukuki statüde değil. Libya da 2025 tarihli kendi notasında Yunan planının bazı alanlarına itiraz etti. Üç kıyıdaşın üç ayrı iradesi varken birinin resmî gazetesini diğer ikisinin imzası yerine koymanın yolu yoktur. [9, 10, 60, 41]

Avrupa Birliği’nin deniz mekânsal planlama direktifi de aynı şeyi söylüyor: 2. maddesi deniz sınırlarının belirlenmesini açıkça saklı tutar. Dolayısıyla Brüksel’e sunulmuş bir plan, uluslararası bir onay belgesi sayılamaz. Somali–Kenya davası da uygulamadaki eşiği gösteriyor. Kenya, ilanları ve uygulamasıyla paralel boyunca bir sınır kurduğunu ve Somali’nin bunu zımnen kabul ettiğini savundu. Divan 2021’de, sessiz kalmanın ve tek taraflı işlemlerin o dosyada ortak bir sınırı kanıtlamaya yetmediğine hükmetti. Yunanistan’ın planına açıkça itiraz eden Türkiye için sonuç daha da güçlü: Türk makamlarının rızası bir Yunan haritasından okunamaz. Aynı nedenle kamuoyundaki Sevilla haritası akademik bir çalışmadır; Türkiye’nin kendi planı da ancak kendi idari tercihini ve iddiasını ifade eder. [62, 63, 64, 65, 66]
Haritalar yalnızca kâğıtta kalmadı, deniz parklarına da dönüştü. Ağustos 2026’da Yunan Dışişleri, Türk deniz parklarının Yunan yetki alanına girdiğini, kendi parklarının ise Yunan karasularıyla sınırlı olduğunu söyledi. Oysa deniz parkı ilanının amacı çevreyi korumaktır; karasuyu zaten tartışmalıysa park kararnamesi uyuşmazlığı çözmez. Guyana–Surinam tahkiminde 2007’de heyet, sınır henüz çizilmemişken iyi niyetle geçici düzen aramanın ve nihai anlaşmayı tehlikeye atmamanın önemini vurguladı. Bu, iki tarafın da komşusunun hakkını güç kullanarak ya da tek taraflı ekonomik işlemlerle sonuçsuz bırakamayacağının somut bir örneğidir. Türkiye’nin bir koruma alanı üzerinden sınır dayatılmasına itirazı bu ayrıma dayanır. NAVTEX ise başka bir işe yarar: Seyir uyarısını yayımlayan istasyona ne adanın tapusunu ne de deniz tabanında sondaj ruhsatını verir. [67, 68, 69, 70, 71]
Böylece Yunan planındaki renklerin Ankara için ne anlama geldiği netleşiyor. Üzerinde anlaşılmış bir sınırın iki tarafı vardır; tek taraflı bir plan, deniz parkı ya da seyir duyurusu ise yalnızca onu yayımlayan makamın işlemidir. Türkiye, bunların kendi kıyısından doğan haklar üzerinde bağlayıcı sonuç doğurmasını reddetme hakkına sahiptir. Karasularına gelince mesele daha da somutlaşır. Orada değişecek olan kâğıdın rengi değil, bir Türk limanından çıkan geminin hangi kurallara göre yol alacağıdır. [12, 63, 72]
On iki deniz mili Ege’nin nasıl paylaşılacağını belirler mi?
Yunan Dışişleri, her kıyı devletinin karasularını on iki deniz miline kadar genişletebileceğini ve Yunanistan’ın bunun zamanını ve yerini seçme hakkını saklı tuttuğunu söylüyor. Bugün Ege’de iki ülke de altı mil uyguluyor; Atina ise İyon Denizi’nin bir kesiminde 2021’de on iki mile geçti. Türkiye’nin itirazının cevabı, bu iki ayrı denizde zaten görülüyor: On iki mil, uluslararası hukukun izin verdiği üst sınırdır; iç içe geçmiş adalar ve karşı kıyılar arasındaki her noktayı tek bir tarafa bırakan bitmiş bir sınır değildir. Ankara, Ege’de altı milin üzerine tek taraflı çıkılmasına, çıkar dengesi, geçiş yolları ve Türkiye’nin kendi kıyısından doğan hakları üzerindeki etkileri nedeniyle karşı çıkıyor. [72, 73, 11, 74]
Basit bir örnekle düşünelim. Aralarında on sekiz deniz mili bulunan, karşılıklı iki düz kıyı olsun. Her iki devlet de on iki mil isterse ortadaki altı mil iki kez istenmiş olur. Özel bir durum ya da tarihî hak bulunmayan ve başka bir sınır üzerinde anlaşılmamış böyle bir örnekte karasularının orta hattı her iki kıyıdan dokuz milde geçer. Sözleşmenin 3. maddesi bir devletin gidebileceği üst sınırı, 15. maddesi ise karşı karşıya gelen iki devletin karasularının nasıl ayrılacağını düzenler. “On iki mil benim hakkım” diyen Atina birinci hükmü okuyor; Türk kıyısının karşısında hangi noktaya kadar varılabileceğini soran Ankara ise ikincisini hatırlatıyor. [11, 75, 76]
Bu farkın Ege’deki büyüklüğünü sayılar gösteriyor. Türk Dışişlerinin, iki tarafın aynı genişliği uygulayacağı senaryosuna göre, altı milden on iki mile geçişte Ege’de karasuları dışında kalan alan yüzde 48,9’dan yüzde 19,7’ye düşüyor. Yunan karasularının payı yüzde 43,6’dan yüzde 71,5’e, Türk karasularınınki ise yüzde 7,5’ten yüzde 8,8’e çıkıyor. Bu bir senaryo hesabı; ama gösterdiği asimetri tartışma götürmez. Aynı altı millik artış Atina’ya Ege’nin dörtte birinden fazlasını eklerken Türkiye’nin payını yalnızca 1,3 puan büyütüyor. “Eşit hak” diye sunulan formülün sonucu, eşitlikten çok uzak. Türkiye’nin, serbest seyrin daralacağı yerlerin ve geçiş rejimlerinin önceden somutlaştırılmasını istemesi bu yüzden kaçınılmaz. [77, 11, 72]

Peki bu fark, bir gemiyi Ege’den dışarı çıkarır mı? Hayır. Kıyı devletinin karasularında zararsız geçiş, şartları taşıyan uluslararası boğazlarda ise özel geçiş rejimleri vardır. Korfu Kanalı davasında Arnavutluk, kuzey kanalından geçecek İngiliz gemilerinden önceden izin bekliyordu. Divan 1949’da, iki açık deniz kesimini birbirine bağlayan ve uluslararası seyrüseferde kullanılan o boğazda barış zamanında zararsız geçiş için böyle bir izin gerekmediğine karar verdi. Ege’deki her dar geçit kendiliğinden bir Korfu sayılmaz. Ama Atina, karasuyunu genişletti diye deniz ulaşımı üzerinde sınırsız takdir yetkisi de kazanmaz. Türkiye’nin belirli güzergâhlardaki geçiş hakkını ileri sürmesi bu yüzden meşrudur. [11, 72, 78, 32, 79]
Atina, 8 Haziran 1995 tarihli TBMM beyanındaki askerî yetki ifadesini kuvvet tehdidi sayıyor ve BM Şartı’na dayanıyor. Beyan, Ankara’nın Ege’deki mevcut dengeye ve Türkiye’nin yaşamsal çıkarlarına yönelik gördüğü tehlikeyi ele alıyordu. Beyanın hukuki niteliği ayrı, tek taraflı bir genişlemenin geçiş yollarına etkisi ayrı bir soru. Açık denize çıkışı etkilenen bir kıyı devletinin kaygısını dile getirmek için somut gerekçesi var. “On iki mil” demekle bu kaygı giderilmiş olmuyor. İki tarafın Madrid’de birbirinin yaşamsal çıkarlarını tanıması, bu meselenin siyasi karşılığı. Suyun üstünde fark daha da keskin. Yunanistan burada on millik millî hava sahası ileri sürüyor. [72, 78, 32, 80]
Karasuları altı milde bitiyorsa hava sahası nasıl on mil oluyor?
Yunan Dışişleri, 1931 tarihli havacılık kararnamesiyle ilan edilen on millik ulusal hava sahasını iki gerekçeyle savunuyor: Bu genişlik, devletin denizde kullanabileceği on iki millik üst sınırın altında kalıyor ve Türkiye uzun süre itiraz etmedi. Somut bir nokta seçelim: En yakın Yunan esas hattından sekiz mil açıkta, başka hiçbir ülkenin karasuyunda bulunmayan bir yer. Oradaki gemi Yunan karasularının dışındadır. Peki tam üstündeki sivil uçağa Yunan topraklarına girmiş gibi davranmanın gerekçesi ne? İlk gerekçe, Şikago Sözleşmesi’nden çıkmaz. Türkiye’nin itiraz ettiği dört millik fark tam olarak burada. [81, 82, 83]

Şikago Sözleşmesi’nin 1. ve 2. maddeleri hava egemenliğini kara alanları ve bunlara bitişik karasuları üzerine kurar; Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin 2. maddesi de aynı bağı açıklar. İleride genişletilebilecek bir denizi bugünden Yunan karasuyuna çeviren bir hüküm yoktur. Nitekim Atina, İyon Denizi’nde genişlettiği kesimde hava sahasını yeni karasuyuyla birlikte on iki mil olarak anlatıyor. Ama Ege’de deniz altı milde kaldıkça havadaki dört millik fazlayı aynı sözleşmelerle gerekçelendiremiyor. Ankara’nın savunduğu hak şu: Bu tartışmalı kuşak, sırf bir Yunan kararnamesiyle Türk sivil ya da devlet uçaklarına Yunan toprağı olarak dayatılamaz. Bir Yunan adasının ya da Yunan karasularının üzerinden uçmak ise ayrı bir hukuki durumdur. [83, 11, 81, 73]
Atina’nın ikinci gerekçesi sessizlik. Kamboçya ile Tayland arasındaki Preah Vihear Tapınağı davasında Divan yalnızca geçen yılları saymadı: Tayland’ın kendisine iletilmiş belirli bir haritayı ne zaman aldığını, yetkililerin nasıl davrandığını ve sonraki uygulamanın neyi gösterdiğini inceledi. Ege’de de bir Yunan kararnamesinin ilan tarihi, Türkiye’nin on millik egemenliği hangi davranışıyla kabul ettiğinin kanıtı değildir. Üstelik ABD’nin 1994’te kayda geçen itirazı, söz konusu dört milin tartışmasız uluslararası kabul gördüğü iddiasına doğrudan bir karşı örnektir. Ankara’nın açık itirazına rağmen tartışmalı kuşaktaki her uçuşu kesinleşmiş bir sınır ihlali diye kaydetmek hukuken yanıltıcıdır. [81, 84, 85]
Bu ayrımın sahadaki sonucu da açık. Bir Yunan adasının üzerinden izinsiz uçuş, Yunanistan’ın ülkesel egemenliğiyle ilgilidir. Aynı adanın sekiz mil açığında kaydedilen “ihlal” ise Atina’nın tartışmalı on mil tezini peşinen doğru kabul eder. İkisini tek bir sayıda toplayan bilanço, asıl hukuki soruyu cevaplamadan cevaplanmış izlenimi yaratır. Türkiye’nin istemesi gereken, her olayın koordinatına ve o noktadaki hukuki rejime göre değerlendirilmesidir. [81, 83, 86]
Atina’nın uçuş bilgi bölgesi (FIR) için kendi resmî sayfası bile FIR’ın bir bölümünün uluslararası hava sahasına uzandığını kabul ediyor. Uçuş bilgi bölgesi, trafik ve emniyet hizmetinin kime ait olduğunu belirtir; bir ülkenin havasının nerede bittiğini belirlemez. Yunanistan bölgeye girecek askerî uçaklardan da uçuş planı istiyor. Türkiye ise Şikago Sözleşmesi’nin devlet uçaklarını ayrı tutan 3. maddesine dayanıyor. Her iki tarafın da sivil hava trafiğinin emniyetine gereken özeni gösterme yükümlülüğü sürüyor. Türkiye’nin savunduğu ayrım budur: Emniyet görevi yerine getirilir, ama uluslararası havadan geçiş Yunan egemenliğinin iznine dönüştürülemez. [86, 83, 87, 74]
Denizde benzer bir ayrımı Yunanistan’ın arama kurtarma sayfası ortaya koyuyor. Atina, Ege adalarındaki merkezlerin müdahaleye elverişli olduğunu söylerken Türk kurtarma haritasının Yunan adalarını kapsıyor görünmesini egemenlik sorunu sayıyor. Oysa 1979 Arama ve Kurtarma Sözleşmesi ekinin 2.1.7. paragrafı açık: Kurtarma bölgeleri devlet sınırı belirlemez. Bir tekne tehlikedeyse, yardımı fiilen hangi merkez ulaştırabiliyorsa iş birliği onun gecikmemesini sağlamalıdır. Türkiye’nin kendi kurtarma kabiliyetini kullanması ya da sorumluluk üstlenmesi, karşı tarafın adasını talep ettiği anlamına gelmez. Yunanistan da yardımını koordine ettiği her deniz parçasını bu yolla kendi ülkesine katamaz. Kardak’ta ise tartışılan, kayalıkların kendisi üzerindeki egemenlik. [87, 88, 89, 74]
Kardak’ın egemenliğinde eksik halka hangi belge?
Aralık 1995’in sonunda bir Türk yük gemisi Kardak kayalıklarında karaya oturdu ve iki ülke krizin eşiğine geldi. Yunan Dışişleri bugün, kayalıkların hangi devlete ait olduğunun uluslararası antlaşmalarla açıkça belirlendiğini yazıyor. Atina’nın en güçlü dayanağı, Kardak’a doğrudan gönderme yapan 28 Aralık 1932 tarihli belgenin 30. noktası. Türkiye’nin itirazı da tam olarak bu belgeye yöneliyor: Ocak ayında imzalanıp sonra onaylanan antlaşmanın hukuki gücü, aralıktaki metne hangi işlemle geçti? İki ülkenin mevcut kayıtları, üzerinde anlaşılmış böyle bir işlemi göstermiyor. Türkiye’nin tapu zincirine itirazı bu boşluğa dayanıyor. [47, 90]
Atina’nın ikinci dayanağı mesafe. Lozan’ın 12. maddesi, aksine hüküm yoksa Anadolu kıyısına üç milden yakın adaları Türkiye’ye bırakır. Atina, Kardak’ın Türk kıyısına 3,7 mil uzaklığından yola çıkarak ters sonuca varıyor. Oysa üç milin içindekiler için yazılmış bir kural, dışında kalan her kayalığın kime geçtiğini tek tek belirlemez. Lozan’ın 15. maddesi İtalya’ya geçen adaları ve onlara bağlı adacıkları, 16. maddesi de Türkiye’nin diğer alanlardaki haklarından feragatini düzenler. Paris Antlaşması’nın 14. maddesi ise 1947’de On İki Ada’yı ve bitişik adacıkları Yunanistan’a devreder. Bir adacığın adı yazılmadan da devri mümkündür; ama o zaman Atina’nın kanıtlaması gereken şey, bu iki kayalığın İtalya’ya geçen grubun içinde olduğudur. Bir mesafe ve genel bir feragat, bu aidiyetin bütün delillerinin yerini tutmaz. [91, 92, 47, 90]

Belgeleri sırasıyla açalım. 4 Ocak 1932 tarihli Türk–İtalyan sözleşmesi onaylandı ve Milletler Cemiyetine tescil edildi. Bu sözleşme Meis çevresindeki adaları ve suları, ayrıca Bodrum karşısındaki Kara Ada’yı düzenler. Kardak’a doğrudan gönderme ise 28 Aralık metninin 30. noktasında yer alıyor. Yunan okumasına göre bu nokta Kardak ile Anadolu tarafındaki Kato arasında kalıyor ve Kardak’ı İtalya tarafında bırakıyor. Ankara’nın cevabı, ayrı hukuki işlemlerin tamamlanmadığı ve aralık belgesinin tescil edilmediğidir; Türk Dışişleri ayrıca İtalya’nın 1937’de onay meselesini yeniden gündeme getirdiğini kaydediyor. Atina ise ikinci işlemin zaten var olan bir sınırın teknik uygulaması olduğunu savunuyor. Ocak sözleşmesinin tescil numarasını göstermek, Türkiye’nin aralık metnine yönelttiği bu itirazı cevaplamıyor. [93, 47, 90]
Peki imzalanmış ama tescil edilmemiş bir tutanağın değeri nedir? Katar–Bahreyn davasında Divan 1994’te, iki dışişleri bakanının imzaladığı Doha tutanağının somut yükümlülükler doğurduğuna karar verdi. Bu karar Kardak’ta iki kestirme yolu birden kapatır. Ankara, adı tutanak diye 28 Aralık belgesini kendiliğinden yok sayamaz. Atina da sırf bir çizgi tarif ediliyor diye ortada yeni ve bağlayıcı bir toprak devri bulunduğunu varsayamaz. Asıl sorular şunlar: İmzacılar neyle yetkilendirilmişti? Önceki antlaşmanın alanını mı tarif ettiler, yoksa onu genişlettiler mi? Bu soruların cevabı imzacıların yetkisi ve metnin kapsamında aranır. İki taraf arasında bu konuda ortak bir tespit bulunmadığı için Yunanistan’ın “uyuşmazlık yok” sonucu belgeden çıkmaz. [47, 90, 94, 95]
Geriye eski haritalar kalıyor. Burkina Faso–Mali sınır davasında Divan, haritaların çoğunun yardımcı delil olduğunu, ancak tarafların iradesini ifade eden bir antlaşmanın parçası olduklarında farklı bir ağırlık taşıyabileceklerini açıkladı. Bu ölçüye göre Yunanistan’ın gösterdiği eski İtalyan paftaları delil olabilir, ama tartışmalı belgenin onayını tek başlarına sağlayamaz. Ankara, Kardak’taki iki kayalığın Türkiye’ye ait olduğunu ve hiçbir antlaşmayla devredilmediğini savunuyor. Yunanistan’ın tek taraflı haritası bu iddiayı karara bağlayamaz. Türkiye, açıkça Yunanistan’a devredilmiş büyük adalarda Yunan egemenliğini kabul ediyor. O adalarda sorulması gereken başka bir soru var. Devir sırasında üstlenilen askerî yükümlülükler bugün ne ifade ediyor? [94, 96, 47, 90, 151]
Atina devri kabul edip şartlarını göz ardı edebilir mi?
Yunan Dışişleri, doğu Ege’de üç ayrı askerî rejim bulunduğunu kabul ediyor. Aynı bakanlık, Türkiye’den gelen tehdidi ve BM Şartı’nın 51. maddesindeki meşru müdafaa hakkını öne sürüyor. Ankara’nın 13 Temmuz 2021 tarihli BM mektubunda ise karşı tez açıkça yazılı: Anadolu kıyılarının hemen karşısındaki adaların devri, ilgili antlaşmaların güvenlik şartlarıyla birlikte kabul edildi. Cevabı da adalara göre ayrı ayrı vermek gerekiyor. Savunma ihtiyacından söz etmek, üç ayrı antlaşmaya tek bir genel muafiyet eklemez. Türkiye, özellikle tarafı olduğu Lozan’daki yükümlülüklerin kendisine karşı yerine getirilmesini isteyebilir. [5, 97, 98, 99]
Midilli, Sakız, Sisam ve İkarya için geçerli metin Lozan’ın 13. maddesi. Madde deniz üssü kurulmasını ve tahkimat yapılmasını yasaklıyor; adalarda eğitilebilecek olağan askerlik yükümlülerini ve ülkenin geneliyle orantılı jandarma ve polisi ayrıca düzenliyor. Türk askerî uçaklarının bu adaların, Yunan askerî uçaklarının da Anadolu kıyısının üzerinden uçmamasını öngörüyor. Buradan “adada tek bir asker bile bulunamaz” sonucu çıkmaz. Ama Atina da maddenin izin verdiği polisi ya da olağan askerlik eğitimini gösterip yasaklanan üs ya da tahkimat için izin elde edemez. Türkiye’nin savı, belirli bir tesisi belirli bir yasağa göre sorgulayabildiği ölçüde somut ve denetlenebilirdir. [5, 91, 99]
Limni ile Semadirek’e geçildiğinde hukuki belge de değişiyor. Atina, Boğazlar hakkındaki 1923 sözleşmesinin yerini 1936 Montrö Sözleşmesi’nin aldığını söylüyor. Elindeki deliller, Türk büyükelçisinin 6 Mayıs 1936 tarihli mektubu ve Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras’ın 31 Temmuz tarihli Meclis konuşması. Ama Montrö’ye ekli protokol Türkiye’ye Boğazlar bölgesini yeniden silahlandırma yetkisi veriyor; iki Yunan adası için buna karşılık gelen tek bir açık madde içermiyor. Bir antlaşmanın susan yerini bir mektup ve bir konuşmayla doldurmak, Atina’nın tezini metinden değil yorumdan kuruyor. Üstelik bu yorum en geniş hâliyle kabul edilse bile sonuç değişmez: Limni ve Semadirek hakkındaki sözler, Lozan’ın Sakız’a getirdiği açık tahkimat yasağını kaldırmaz. On İki Ada hakkındaki 1947 hükmünü ise on bir yıl önceden ortadan kaldırmış olamaz. [5, 97, 99]
On İki Ada’da Yunanistan, egemenliği için Paris Barış Antlaşması’nın 14. maddesinin birinci fıkrasına dayanıyor. Oysa aynı maddenin ikinci fıkrası, adaların askerden arındırılacağını ve öyle kalacağını yazıyor. Atina, Türkiye’nin Paris’e taraf olmadığını hatırlatıyor. Bu hatırlatma olsa olsa Ankara’nın Paris’ten doğrudan hangi talebi ileri sürebileceğini tartışmaya açar. Yunanistan’ın kendi imzasıyla üstlendiği ikinci fıkrayı ise ortadan kaldırmaz. Atina ayrıca ittifakların ve güvenlik ortamının değiştiğini öne sürüyor. Ne var ki bir tehdide karşı belirli bir önlemin gerekli olması ile süresiz bir antlaşma hükmünün bütünüyle sona ermesi iki ayrı iddiadır. İkinci iddia için Atina’nın gösterebildiği bir değişiklik antlaşması yok. Birinci fıkrayı tapu gibi kullanıp ikinci fıkrayı yok saymak, aynı maddeyi ikiye bölmektir. [5, 92, 97, 98, 32]
Bu gerekçeyi sınamanın en temiz yolu Baltık Denizi’ndeki Åland Adaları. Adalar Finlandiya’ya ait; 1921 sözleşmesi orada askerî tesis kısıtlaması ve tarafsızlık rejimi kurdu. Finlandiya savunma tercihini değiştirdi ve 2023’te NATO’ya katıldı. Ama Helsinki’nin NATO temsilciliği, ülkenin Åland’ın askerden arındırılmış ve tarafsız statüsüne bağlılığını yineledi. Coğrafyalar ve antlaşma maddeleri elbette farklı. Fakat Atina’nın geniş iddiası burada çöküyor: NATO üyeliği ya da değişen tehdit, özel bir adalar rejimini kendi başına hükümsüz bırakmıyor. Türkiye’nin, komşusunun güvenlik gerekçesini öne sürdüğü her durumda ilgili antlaşma maddesini masaya koyma hakkı var. [5, 100, 101, 102]

Ankara bir adım daha ileri gidiyor. 2021 mektubunda, devrin esaslı şartını sürekli ihlal eden Yunanistan’ın Türkiye’ye karşı o devirden doğan egemenlik sıfatına dayanamayacağını savunuyor. Atina 25 Mayıs 2022 tarihli cevabında Libya–Çad kararını gösteriyor: Divan o davada, antlaşmayla kurulmuş bir sınırın antlaşmanın sonraki akıbetinden bağımsız bir kalıcılığı olduğunu söylemişti. Ama bu cevap Türk tezinin askerî şart ayağına hiç değmiyor. Sınırın kalıcılığına dair bir hüküm, aynı devrin içine yazılmış güvenlik şartından kurtulmanın kanıtı olamaz. Atina’nın yaptığı, iki ayrı hukuki sonucu birbirine karıştırmak. Türkiye’nin en sağlam talebi açık: Antlaşmada süren sınırlamaya uyulsun. Bu talep karşılanmadıkça Ankara’nın daha ileri giden egemenlik itirazı da masada kalmaya devam edecek. Ege’nin doğusunda, Kıbrıs’ta, siyasi yetki ile güvenlik arasındaki ilişkinin daha uzun bir geçmişi var. [97, 98, 103, 91, 92]
Kıbrıs meselesi Temmuz 1974’te mi başladı?
Yunan Dışişleri, Kıbrıs meselesini anlatırken Temmuz ve Ağustos 1974’teki askerî gelişmeleri ve sonrasındaki Türk askerî varlığını öne çıkarıyor. Ama bakanlığın kendi tarihçesi bile bu başlangıca sığmıyor. Kıbrıs 1960’ta bağımsızlığını, Rum cumhurbaşkanı ve Türk cumhurbaşkanı yardımcısıyla, iki topluma belirli yetkiler veren bir anayasal ortaklık olarak kazandı. Yunanistan, Türkiye ve Birleşik Krallık bu düzenin garantörleriydi. Peki Kıbrıs Türkleri siyasi ortaklık hakkını ilk kez 1974’te mi kazandı? Hayır. Bu hak, Yunanistan’ın da kuruluşuna imza attığı cumhuriyetin içindeydi. [6, 104, 105, 106]
Aralık 1963’te anayasa anlaşmazlığı toplumlar arası şiddete dönüştü. Atina, Türklerin devlet organlarından çekildiğini yazıyor; Ankara ise şiddetle ortaklıktan dışlandıklarını söylüyor. İki anlatının da yerinden oynatamadığı bir tarih var: Mart 1964. Güvenlik Konseyi o tarihte bir barış gücü kurulmasını tavsiye etti ve kuvvet adaya konuşlandı. Birleşmiş Milletler adadayken Türk askerinin Temmuz 1974’teki çıkarmasına daha on yıl vardı. Bütün güvenlik sorununu Türk askerinin varlığıyla başlatan bir anlatı, o barış gücünün oraya neden ve ne zaman gittiğini açıklayamaz. [104, 107, 105]
15 Temmuz 1974’te Atina’daki cuntanın desteklediği darbe Başpiskopos Makarios’u devirdi. Dört gün sonra Makarios, BM Güvenlik Konseyi önünde Yunan askerî rejimini doğrudan suçladı. Türkiye, 20 Temmuz’da Kıbrıs Barış Harekâtı’nı başlattı. Ankara’nın hukuki dayanağı Garanti Antlaşması’nın IV. maddesiydi. Madde önce garantörlerin birbirine danışmasını; ortak eylem mümkün olmazsa her garantörün yalnızca antlaşmanın kurduğu düzeni yeniden tesis amacıyla harekete geçebilmesini öngörüyordu. Aynı antlaşma, adanın başka bir devletle birleşmesini de taksimini de yasaklıyordu. O hâlde darbe, bir bahane diye geçiştirilebilir mi? Kıbrıs’ı Yunanistan’a bağlama girişimi, garantör Yunanistan’ın önlemeyi taahhüt ettiği tehlikenin ta kendisiydi. Türkiye’nin dayandığı en güçlü tarihsel ve hukuki cevap budur. [106, 108, 109, 105, 104]
Güvenlik Konseyinin 20 Temmuz tarihli 353 sayılı kararı ateşkes, yabancı askerî müdahaleye son verilmesi ve uluslararası antlaşmaların yetkisi dışında bulunan yabancı askerî personelin çekilmesini istedi. Kararı yalnızca Türkiye’ye yöneltilmiş bir suçlama gibi okumak, beş gün önce Atina’nın desteklediği darbeyi ve Kıbrıs Türklerinin 1963’ten beri yaşadığı güvenlik kaygılarını dışarıda bırakır. Konsey, karar metninde darbenin sorumlularını tek tek saymadı. Bu soruyla doğrudan ilgili belge Makarios’un Konsey önündeki ifadesidir. Yunanistan Türkiye’den harekâtın hesabını sorabilir. Kendi cuntasının harekâttan önceki olaylarda oynadığı rolün hesabı da kendisine düşer. [106, 109, 107, 108]
Otuz yıl sonra bu kez sandık konuştu. 24 Nisan 2004’te aynı BM çözüm planı iki toplumun önüne ayrı ayrı kondu. Kıbrıs Türklerinin yüzde 64,9’u kabul, Kıbrıs Rumlarının yüzde 75,8’i ret oyu verdi. Rum tarafı güvenlik, mülkiyet ve uygulama konularındaki itirazlarını kayda geçirdi. Oy, Rum seçmenin oyudur; Atina’ya yöneltilecek eleştiri de doğru yere sorulmalı: Çözümü sürekli Ankara’nın ve Türk tarafının engellediği söylenebilir mi? O gün çözüm için gereken iki onaydan birini veren taraf Kıbrıs Türkleriydi. Bir hafta sonra, 1 Mayıs’ta, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) Avrupa Birliği’ne katıldı. Katılım Antlaşması’nın 10 numaralı Protokolü, hükûmetin etkili denetim uygulamadığı alanlarda AB hukukunun uygulanmasını askıya aldı. Üyelik, halkoylamasında alınamayan ikinci onayın yerini tutmadı. [6, 110, 111, 112]
Bugün Atina tek egemenlik ve tek uluslararası kimlik altında, iki kesimli ve iki toplumlu bir federasyonu savunuyor. BM Güvenlik Konseyinin 541 ve 550 sayılı kararları, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) ayrı devlet olarak tanınması talebinin karşısındaki en açık belgeler. Ankara iki devletli çözümü savunuyor. Ankara ve KKTC Dışişleri, egemen eşitlik ve eşit uluslararası statü talebini dile getiriyor. Kıbrıs Türk siyasetinin kendi içindeki vurguları da gözden kaçmamalı: KKTC Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ve GKRY lideri Nikos Hristodulidis 9 Kasım 2026’da BM himayesinde güven artırıcı önlemleri ve görüşmelerin yöntemini ele aldı. Kıbrıs Türklerinin tercihini onların yerine Atina belirleyemez. Kendi önerdiği federasyon bile siyasi eşitliğe ve iki toplumun onayına dayanırken, Yunanistan hangi sıfatla bir toplumun onayını öbürü adına verilmiş sayabilir? Ne BM kararları ne de referandum kaydı ona böyle bir sıfat veriyor. [113, 114, 6, 115, 116, 4, 152]
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de tanınma ile gündelik hakların ayrı sorular olduğunu gösterdi. Loizidou kararında, kuzeydeki mülküne erişemeyen bir Rumun başvurusunda Türkiye’yi sorumlu tuttu. Ama Demopoulos ve diğerleri kararında, kuzeyde kurulan Taşınmaz Mal Komisyonunu önüne gelen başvurular bakımından etkili bir iç hukuk yolu kabul etti. Yani Strazburg, Rum mülk sahiplerinin talebinin Kıbrıs Türk kurumları eliyle karşılanabileceğini onayladı. Bir kurumun bireyin talebini ele alabilmesi için o kurumun devlet olarak uluslararası tanınması gerekmiyor. Bu kararlar mülkiyet davalarında verildi. Doğal kaynaklar bakımından önem taşıyan, ortaya koydukları kurumsal ayrım. Kıbrıs Türklerinin kararlara katılacağı bir usul, tanınma sorununu peşinen çözmeyi gerektirmiyor. Bugün aynı soru doğrudan gaz ruhsatlarında karşımıza çıkıyor. [6, 117, 118]
Gaz iki topluma aitse ruhsatın şartlarını kim yazıyor?
Yunanistan’ın eski Başbakanı Antonis Samaras, ülkesinin Dışişleri arşivinde yer alan açıklamasında, GKRY’nin ilan ettiği MEB’de hidrokarbon işletmesini egemenlik hakkına dayandırıyor. Yanındaki GKRY lideri Dimitris Hristofyas da birleşmiş bir Kıbrıs’ta Türklerin de bu zenginlikten yararlanacağını söylüyor. O hâlde soru şu: Ruhsatın şartlarını bugün kim yazıyor? Ruhsatı veren yönetim. Türk tarafına ise ileride doğacak gelirden pay vaat ediliyor. Oysa sahanın kime, kaç yıllığına ve hangi şartlarla verildiği, sonradan dağıtılacak gelirin kendisini belirliyor. Atina ortak zenginlikten söz ederken kararın neden tek elde kaldığını açıklamıyor. [119, 120, 6]
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin 541 sayılı kararı, KKTC’nin ilanını geçersiz sayıyor ve devletleri onu tanımamaya çağırıyor; uluslararası antlaşmalara GKRY imza atıyor. Atina’nın elindeki en güçlü belge bu. Ama aynı BM’nin Genel Sekreteri 2013 raporunun 43. paragrafında doğal kaynakların bütün Kıbrıslılara ait olduğunu ve iki toplumun da yararına kullanılması gerektiğini yazdı. İki liderin 11 Şubat 2014 tarihli ortak açıklaması da öngörülen federasyonda iki toplumun siyasi eşitliğini kabul ediyordu. Dışarıya kimin imza atabildiğini söylemek, içeride öbür toplumun karara hangi yolla katılacağı sorusunu cevaplamaz. Atina’nın en güçlü belgesi, asıl soruya hiç dokunmuyor. [113, 121, 122]
2019’da iki yaklaşım arasındaki fark açıkça görüldü. KKTC Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı, iki toplumun birlikte yer alacağı bir doğal kaynaklar komitesi önerdi. GKRY lideri Nikos Anastasiadis ise BM Genel Kurulunda, anlamlı görüşmeler çerçevesinde, gelirden Kıbrıs Türklerinin payı için ayrı bir hesap açmaya hazır olduğunu söyledi. Ama hesaba yatırılacak parayı şirketle yapılan sözleşme belirler. Bir banka hesabı o sözleşmeyi müzakere edebilir mi? Edemez. Gelir hesabı açmak, şirketi seçmekte, gideri denetlemekte ve satış şartlarını kararlaştırmakta söz hakkı vermez. Atina’nın desteklediği teklif ile Kıbrıs Türk önerisi arasındaki asıl mesafe buradadır. [123, 124, 121]
Kıbrıs çevresinde Türkiye’nin kendi hakkı ile Kıbrıs Türklerinin hakkı aynı şey değil; belgeler bu ayrımı açıkça yapıyor. Ankara 21 Eylül 2011’de KKTC ile kıta sahanlığı anlaşması imzaladı. Türkiye’nin 2014’te BM’ye gönderdiği mektupta adanın kuzeyindeki kesimin 27 koordinatı ve haritası bulunuyor. Ankara ile Kıbrıs Türk tarafının kendi aralarında hangi kesimi belirlediği bu paftadan okunabilir. Adanın güneyindeki bir ruhsata kimin, hangi sıfatla itiraz ettiği için ise başka bir belgeye bakmak gerekir. Bu ayrımı bizzat Türk Dışişleri, Lübnan antlaşmasını değerlendirirken yapacaktı. [125, 21, 113]

Önce Mısır’ın iki ayrı imzasını karşılaştıralım. GKRY ile Mısır 2003’te sekiz noktalı bir orta hat üzerinde anlaştı; uç noktalar, başka komşularla ileride yapılacak düzenlemelerin ışığında gözden geçirilebilecekti. Mısır bu çizgiyi belirlerken Kıbrıs adasının kıyısını esas aldı. Ankara ise 2004’te 32°16′18″ doğu boylamının batısında kendi kıyısından doğan haklarını BM’ye bildirdi. Ama aynı Mısır, 2020’de Yunanistan ile imzaladığı antlaşmaya Meis kesimini almadı. Kıbrıs açıklarında bulunan Mısır imzası Meis açıklarında nerede? Yok. Atina, Mısır’ın GKRY ile yaptığı anlaşmayı, kıtaya bitişik başka bir ada için Türkiye adına verilmiş bir rıza gibi sunamaz. [126, 2, 127, 153]
İkinci tarih 26 Kasım 2025. GKRY, Lübnan ile bir MEB sınırı imzaladı. Türk Dışişleri ertesi gün, belirlenen hattın Türkiye’nin BM’ye bildirdiği kıta sahanlığının dışında kaldığını açıkça söyledi; yine de itiraz etti. İtirazın gerekçesi, Kıbrıs Türklerinin eşit hak ve çıkarlarının ve karar iradesinin gözetilmemesiydi. Demek ki burada savunulan iki ayrı hak var: Anadolu kıyısının kıta sahanlığı Türkiye’nin hakkıdır; Kıbrıs’taki doğal kaynaklar üzerinde söz sahibi olma talebi ise Kıbrıs Türk halkınındır. İkincisini birincinin uzantısı gibi anlatan Yunan tezi, Türk notasındaki bu coğrafi tespiti açıklayamıyor. [127, 128, 129]

Mart 2026’da GKRY ile Mısır arasında gazın geliştirilmesi ve pazarlanmasına ilişkin yeni bir düzenleme açıklanınca Kıbrıs Türk tarafı itirazını nisanda BM’ye bildirdi. Sorulması gereken soru basit: İşletmenin ve pazarlamanın şartları kabul edildikten sonra Türk tarafına ayrılacak gelir, o kararları geri çevirebilir mi? Hayır. İhraç yolu seçilmiş, yatırımın maliyeti ve alıcıyla pazarlık şartları çoktan biçimlenmiş olur. Kıbrıs Türklerinin hakkını koruyacak bir usulün ekonomik değeri, imzadan önce işlemeye başlamasında yatıyor. [130, 129, 121]
Bu itirazın ekonomide neye karşılık geldiğini Timor Denizi açıkça gösteriyor. Avustralya ile Timor-Leste yıllarca sınırda anlaşamadı. Timor-Leste önce Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin uzlaştırma yolunu kullandı; komisyonun yardımıyla iki taraf 2018’de sınırı belirledi ve Greater Sunrise gaz sahası için özel bir işletme düzeni kurdu. Timor-Leste’nin kamusal üretim gelirindeki payı, gazın hangi ülkede işleneceğine göre yüzde 70 ya da yüzde 80 olacaktı. Yani borunun hangi yöne döneceğine karar vermek, gelirin kendisine karar vermek demektir. Atina’nın desteklediği, sonraya bırakılmış gelir vaadi bu yüzden Kıbrıs Türklerinin bugün işletme şartlarına katılma talebini karşılamıyor. [131, 132, 133]

Karşı karşıya gelen taraflar için ortak bir karar mekanizması kurmak gerçekten imkânsız mı? Dünyadaki örnekler aksini söylüyor. Malezya ile Tayland önce taleplerinin örtüştüğü alanı tarif etti, ardından 1979 mutabakatıyla oradaki deniz tabanı kaynakları için ortak bir otorite öngördü. Nijerya ile São Tomé ve Príncipe de 2001’de bölgeyi belirledi, bir bakanlar konseyi ve ortak idare kurdu, fayda ve yükümlülükleri yüzde 60’a yüzde 40 oranında paylaştırdı. İlk örnek, nihai sınır beklenmeden ortak yönetim kurulabileceğini; ikincisi, karara eşit katılımın eşit gelir payına bağlı olmadığını gösteriyor. Kıbrıs’taki iki toplumun hukuki statüsü bu devletlerinkinden farklı olabilir. Ama bu fark, Kıbrıs Türklerinin önerdiği komiteyi reddetmek için bir gerekçe değil; olsa olsa komitenin nasıl kurulacağını tartışmanın konusu. [134, 135, 136, 137]
Kuveyt ile Suudi Arabistan ise sırayı tersinden kurdu. 1965’te eski Tarafsız Bölge’yi böldüler; 2000’de ona bitişik deniz tabanındaki kaynaklara ilişkin ortak hakları ayrıca düzenlediler. 2026’da BM’ye verdikleri ortak mektup iki metni birlikte anıyor. O hâlde bir gaz yatağının yönetim usulü için bütün egemenlik meselelerinin sonuna kadar beklemesi mi gerekir? Uygulama bunun zorunlu olmadığını gösteriyor. Türkiye’nin Kıbrıs Türkleri için istediği, yarınki siyasi çözümü bugünden belirlemek değil; yarının servetini bugünden tek elde dağıtan işleyişi değiştirmek. Atina’nın çözüme bağlılık iddiası, çözüm beklenirken imzayı kimin attığı sorusundan kaçmaya yetmez. Peki bütün bu soruları tek bir mahkeme kararıyla çözmek mümkün mü? [138, 139, 11]

Lahey tek bir davada kaç uyuşmazlığı çözebilir?
Yunan Dışişleri Bakanı Eylül 2026’da, Türkiye ile uluslararası yargıya götürülebilecek uyuşmazlığı “kıta sahanlığı ve MEB sınırlandırması” diye tarif etti. Bu soruyu bir mahkemeye götürmek elbette mümkün. Peki hâkim, sekizinci mildeki uçağın statüsünü ya da Kıbrıs Türklerinin bir gaz ruhsatına katılma usulünü hangi yetkiyle karara bağlayacak? Yalnızca deniz sınırının sorulduğu bir davada böyle bir yetki kendiliğinden doğmaz. Uluslararası Adalet Divanı 1954’teki Parasal Altın davasında bunun bir başka yanını gösterdi: Arnavutluk davaya taraf değildi ve istenen kararı verebilmek için önce doğrudan onun sorumluluğu hakkında hüküm kurmak gerekiyordu; Divan bu koşullarda karar veremedi. Türkiye ile Yunanistan kendi sorularını bir hâkime sorabilir. Ama Libya’nın hakkının bizzat hükmün konusu olacağı yerde Trablus’un yerini Atina’nın dilekçesi tutamaz. [140, 10, 80, 141]
Lahey yolu yeni de değil. 1976’da Yunanistan Ege kıta sahanlığını Lahey’e götürdü. Aynı yılın kasımında Türkiye ile Yunanistan, Bern’de görüşmeler için bir çerçeve üzerinde de anlaştı. Yunan Dışişleri bugün, görüşmelerin 1981’de sonuçsuz kalmasıyla o çerçevenin geçerliliğini yitirdiği görüşünde. Ankara, Bern Mutabakatı’nın yürürlükte olduğunu ve iki tarafı da bağladığını savunuyor. Haziran 1976’daki Yunan heyetinin orta hattı kazanılmış hak sayan tutumu bir şey; kasımda iki tarafın nasıl görüşeceklerini kararlaştırması başka bir şey. Atina’nın görüşmeye hiç yanaşmadığı söylenemez. Eleştirinin hedefi, görüşmeye başlarken karşı tarafın hangi haklarla masaya oturduğunu peşinen kendi haritasından belirlemesidir. [7, 142, 10, 154]
Peki 1978’deki Lahey kararı Atina’ya ne kazandırdı? Hiçbir deniz sınırı kazandırmadı. Yunanistan 1928 Cenevre Genel Senedi’ne dayandığında karşısında kendi çekincesini buldu; Divan, 1975 Brüksel ortak bildirisini de tek taraflı başvuruyla davayı başlatmaya yeterli görmedi ve 19 Aralık’ta esasa girmeden yetkisizlik kararı verdi. Yunanistan’ın 2015’teki iki beyanı da aynı tabloyu bugüne taşıyor. İlki, Divan’ın zorunlu yargı yetkisini kabul ederken askerî faaliyetler, egemenlik ve sınırlar konusunda belirli çekinceler koydu. İkincisi, Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin 298. maddesine göre ilgili sınırlandırma uyuşmazlıklarını bağlayıcı karar veren zorunlu usullerin dışında bıraktı. Kendi rızasının sınırlarını madde madde çizen Atina, Ankara’nın rızasının kapsamını ve ortak başvurunun şartlarını tek taraflı belirleyemez. [142, 7, 143, 144]
Madrid’de Temmuz 1997’de imzalanan ortak metin, iki devletin Ege’de birbirlerinin meşru, yaşamsal çıkar ve kaygılarına saygı göstermesini öngörüyordu. Aynı metinde uyuşmazlıkları karşılıklı rızayla ve kuvvet tehdidine başvurmadan barışçı yoldan çözme taahhüdü de vardı. Atina ikinci taahhüdü Ankara’ya hatırlatırken birincisine ne oldu? O da yürürlükteki siyasi taahhüdün parçası. Anadolu kıyısının denize açılımı, geçiş düzeni ve karşılıklı güvenlik, müzakere masasının meşru konularıdır. Madrid Türkiye’ye belirli bir koordinat vermedi; ama Yunanistan’ın tek başına hazırladığı gündemi de iki tarafın ortak gündemi yapmadı. [80, 78, 32]
Orta hattı müzakereye açmak, bir kıyı devletinin hakkından vazgeçmesi mi demektir? Norveç’in Barents Denizi’nde verdiği cevap kendi imzasını taşıyor. Norveç orta hattı savunurken Sovyetler Birliği, ardından da Rusya başka bir doğrultuyu savundu; arada yaklaşık 175 bin kilometrekarelik bir alan kaldı. İki taraf 2010’da ihtilaflı alanı yaklaşık ikiye bölen bir çizgide anlaştı, balıkçılık iş birliğini sürdürdü ve sınırı aşan yataklar için ortak bir çalışma usulü koydu. Bir NATO üyesi, savunduğu orta hattı komşusuyla müzakere ederken kıyı devleti sıfatından doğan haklarını korudu. Atina’nın komşusuna açıklaması gereken de bu. Kendi tercih ettiği çizgi hangi gerekçeyle neyin tartışılabileceğinin sınırı olsun? [145, 146, 140]

Türkiye’nin kendi uygulaması da ortada. 1978’de Sovyetler Birliği ile kıta sahanlığında, 1997’de Bulgaristan ile Mutludere ağzında ve denizde anlaşma yaptı. Ankara’nın Yunanistan’a itirazı sınır çizilmesinin kendisine olsaydı, bu imzaları da Doğu Akdeniz’de Trablus’a verdiği imzayı da açıklamak zor olurdu. Demek ki itiraz sınıra değil, öteki kıyının hesabını Yunanistan’ın peşinen yapmasına. İki ülkenin 2023 Atina Bildirisi ve Şubat 2026 ortak açıklaması barışçı görüşmenin siyasi zeminini zaten kurmuş durumda. Masada istenecek şey de belli: Hangi kıyıya ne kadar etki verildiği ve bunun karşı kıyıya ne yaptığı, iki tarafa da açıkça gösterilmeli. [147, 148, 149, 150]
Roma’daki ölçü Ankara için de geçerli
Yunanistan’ın kendi belgeleri yan yana konulduğunda deniz tezlerindeki asıl çelişki görülüyor. Yunanistan’ın 1976’da Anadolu karşısında kazanılmış hak diye savunduğu orta hat, İtalya ile masaya oturunca düzeltilebildi. Mısır ile sınır çizilirken Meis’e varmadan durulabildi. Atina bugün BM’ye sunduğu hattın bile anlaşma yapılıncaya kadar geçici olduğunu yazabiliyor. Bütün bunlardan sonra Türkiye’nin önüne konan haritayı, sırf Yunanistan yayımladı diye kesin saymak için geriye hangi gerekçe kalıyor? Hiçbiri. Atina’nın müzakere ederken kullandığı hareket alanı, karşı kıyıda Türkiye bulunduğunda da hukuken açıktır. [1, 2, 7, 9]
Türkiye bu hakkı Trablus ile kullandı. 2019 mutabakatındaki A–B kesiminin tamamı, birbirine bakan Türk ve Libya kıyılarının kendi aralarındaki sınırıdır ve iki ucun dayandığı kıyı noktaları açıkça yayımlanmıştır. Atina’nın bir Yunan adasını göstermesi ne bu iki kıyıyı ortadan kaldırır ne de adanın her yönde tam ağırlık taşımasını zorunlu kılar. Yunanistan’ın kendisi için ileri sürdüğü hak, Türkiye ile Libya’nın kurduğu ikili sınırı yok sayma yetkisine dönüşemez. Ankara da bu yüzden Kaş ile Meis’i, Girit’in güneye bakan kıyısı ile Anadolu’nun güneybatısını ayrı ayrı hesaba katmakta ısrar edebilir. Türkiye’nin açık denize ulaşan kıyısı, Yunan adalarının gerisinde kalmış bir boşluk değildir. [3, 12, 4, 43, 44]
Ege’de aynı iddia başka belgelerle sınandı ve her seferinde aynı sonuç çıktı. Atina’nın on millik kararnamesi, altı milin ötesinde hangi deniz toprağının üzerinde uçulduğunu açıklayamıyor. Kardak için başvurduğu eski pafta, Aralık 1932 belgesini düzenleyenlerin yetkisini tek başına ispatlayamıyor. Paris Antlaşması’nda adaları devreden fıkranın hemen ardından, Atina’yı bugün de bağlayan askerî şart geliyor. Kıbrıs’ta ileride gelir paylaşma vaadi, ruhsatın şartları bugün yazılırken Kıbrıs Türklerine söz hakkı vermiyor. Peki kıta sahanlığı ve MEB sınırlandırmasıyla sınırlı bir karar bu uyuşmazlıklardan hangisini çözer? Hiçbirini. Her birinin muhatabı, belgesi ve hukuki cevabı ayrıdır. [81, 47, 97, 98, 5, 119, 121, 123]
26 Ağustos 2020’de Yunan başbakanı, İtalya ile anlaşırken bazı küçük adaların etkisini neden azalttığını kendi Meclisine anlatabildi. Aynı hesabın Anadolu kıyısı için neden yapılamayacağını açıklamak ise çok daha zor. Roma’nın kıyısı hesaba katıldığında buna uzlaşma, Kaş’ın kıyısı hesaba katıldığında hukuk ihlali deniyorsa, çifte standardın hem tarifi hem belgesi hazırdır. Türkiye’nin talebi basit: Atina’nın kendisi için kullandığı ölçü, karşı kıyıda da geçerli olsun. [1, 8, 80]
Belgeler ve kaynaklar
Kaynakça
- 1. Yunanistan Başbakanlığı · Kiryakos Miçotakis’in Meclis konuşması. 26 Ağustos 2020. İtalya ile çizgide azaltılmış ada etkisi ve Mısır ile kısmi sınırlandırmanın gerekçesi.
- 2. Yunanistan–Mısır · MEB antlaşması. BM Antlaşma Serisi I-56237. 6 Ağustos 2020, md. 1, Ek I koordinatlar, Ek II harita.
- 3. Türkiye–Libya deniz sınırı mutabakatı ve özgün pafta. BM Antlaşmalar Dizisi, I-56119. İstanbul, 27 Kasım 2019. I. ve IV. maddeler, Ek I haritası ve Ek II kıyı ölçüm noktaları.
- 4. Türkiye’nin 16 Şubat 2026 tarihli BM mektubu. A/80/642. Libya çizgisi, tescil, ilgili üç yargı kararı, Yunanistan’ın planı ve Kıbrıs Türk tezleri.
- 5. Yunanistan · Doğu Ege adalarının statüsü. Dışişleri Bakanlığı. Limni–Semadirek, dört Doğu Ege adası ve On İki Ada ayrımı.
- 6. Yunan Dışişleri Bakanlığı · Kıbrıs. Kıbrıs’ın uluslararası temsili ve iki toplumun siyasi eşitliğine ilişkin Yunanistan’ın resmî görüşü.
- 7. Yunanistan’ın Ege dilekçesi. 10 Ağustos 1976. Bern görüşmeleri, §22 ve Ek VI. Orta hat iddiası, §29(2). Talep sonucu, §32’nin ardından (i) ve (ii).
- 8. Yunanistan–İtalya kıta sahanlığı antlaşması. 24 Mayıs 1977, Atina. Madde I. Orta hat ve karşılıklı kararlaştırılan küçük düzeltmeler.
- 9. Yunanistan’ın BM’ye notası. A/79/1005, 3 Eylül 2025. D bölümünde haritanın lejandı, E bölümünde Yunan adalarından ölçüm talebi.
- 10. Yunanistan · Kıta sahanlığının sınırlandırılması. 20 Haziran 2024. Adaların hakları, yalnız ada–Anadolu kıyıları savı ve 4001/2011 sayılı kanun md. 156.
- 11. BM Deniz Hukuku Sözleşmesi. 1982. Md. 2–3, 15, 17–19, 37–44, 55–58, 74, 76–77, 83, 121–123 ve 298.
- 12. Türkiye · Doğu Akdeniz kıta sahanlığı bildirimi. 18 Mart 2020 tarihli BM belgesi A/74/757. Gerekçe ve harita eki, s. 3.
- 13. TBMM · Mavi Vatan’ın alanı. 28. Dönem, 2. yasama yılı, 112. Birleşim. Hulusi Akar’ın 462 bin km² açıklaması.
- 14. TBMM · Doğu Akdeniz Sempozyumu. Kavramın doğuşu ve farklı kullanımları. 2006’daki ilk kullanım ve Cem Gürdeniz.
- 15. Yunanistan–İtalya · Deniz alanları. 9 Haziran 2020 tarihli antlaşma. BM Antlaşma Serisi kaydı ve antlaşma metni.
- 16. ABD Dışişleri Bakanlığı · İyon Denizi’nde sınır ve kıyı uzaklıkları. Limits in the Seas 96, 6 Haziran 1982. Basılı s. 4–6, özellikle 2, 6 ve 8. noktalar ve ölçüm yöntemi.
- 17. ABD Dışişleri Bakanlığı · Yunanistan–İtalya sınır paftası. Limits in the Seas 96’nın açıklayıcı paftası. İyon Denizi, 1–16 numaralı noktalar. Florida Eyalet Üniversitesi Hukuk Kütüphanesi koleksiyonu.
- 18. Meis Belediyesi · Ada coğrafyası. Megisti/Kastellorizo Belediyesi, adanın konumu, yerleşimi ve adları.
- 19. Yunan Dışişleri · Türkiye’nin kasım mektubuna cevap. Kasım 2019. Yunanistan’ın 28. meridyenin batısı, üçüncü devletlerle antlaşma yapma yetkisi ve eşit uzaklık hakkındaki beyanı.
- 20. Türkiye · Yunanistan–Mısır antlaşmasına itiraz. Dışişleri Bakanlığı, 6 Ağustos 2020, No. 165.
- 21. Türkiye’nin BM’ye kıta sahanlığı mektubu. A/68/857, 25 Nisan 2014, ek. 2011 hattının 27 noktası ve ED 50 paftası.
- 22. Yunanistan · Libya Meclisinin kararına yanıt. Dışişleri Bakanlığı, 20 Ekim 2026. Karşılıklı kıyı ve ada itirazları.
- 23. Yunanistan’ın BM’ye 20 Nisan 2020 tarihli cevabı. A/74/819, s. 2–3. Girit ve On İki Ada’nın kıyı açılımı, Libya ve Türkiye’nin kıyılarının konumu.
- 24. Yunan Dışişlerinin 28 Kasım 2019 tarihli açıklaması. Türkiye–Libya mutabakatı hakkında üçüncü devlet hakları itirazı.
- 25. Türk Dışişlerinin 1 Aralık 2019 tarihli Libya açıklaması. Karşı kıyılar, adaların sınırdaki etkisi ve ana kara orta hattı hakkında Ankara’nın gerekçesi.
- 26. Libya’nın 26 Aralık 2019 tarihli BM mektubu. A/74/634. Karşılıklı kıyılar, müzakere geçmişi ve Libya yürütmesinin yetkisi.
- 27. A–B koordinatlarının Türkiye tarafından BM’ye sunulması. A/74/727. 27 Şubat 2020 tarihli mektup ve ekindeki 11 Aralık 2019 notası.
- 28. UAD · Libya/Malta. 3 Haziran 1985, özellikle par. 64–75. Filfla ve kuzeye 18 enlem dakikalık kaydırma.
- 29. Malta · Libya ile kıta sahanlığı sınırının onay kanunu. Bölüm 316. Uygulama anlaşması md. 1, Avrupa datumunda 11 nokta ve büyük çember yayları.
- 30. Hakem heyeti · Birleşik Krallık/Fransa. 30 Haziran 1977, par. 195–203 ve 244–254. Manş Adaları ile Scilly Adaları.
- 31. Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi. 1969. Md. 34. Üçüncü devletler bakımından genel kural.
- 32. BM Şartı. 1945. Md. 2(3)–(4), 33, 51 ve 102. Barışçıl çözüm, kuvvet tehdidi, meşru savunma ve tescil.
- 33. Libya Siyasi Anlaşması, Suheyrat. 17 Aralık 2015. Madde 8/2(f). Başkanlık Konseyi ve Temsilciler Meclisinin uluslararası anlaşmalardaki yetkileri.
- 34. Libya Dışişlerinin oybirliğiyle onay açıklaması. Temsilciler Meclisinin deniz sınırı mutabakatına verdiği onay ve önceki iki kararın kaldırıldığına ilişkin Libya hükûmetinin beyanı.
- 35. Libya Resmî Gazetesi, 15 Kasım 2026, sayı 15. Yıl 4, 22 Ekim 2026 tarihli 13 ve 14 sayılı Meclis kararları. 2020 tarihli ret ve siyasi ilişkileri kesme kararlarının kaldırılması.
- 36. Türkiye’nin Libya Temsilciler Meclisi kararı hakkındaki açıklaması. 20 Ekim 2026, No. 202. Ankara’nın Libya’daki kararı ve 2019’dan beri yürürlükteki mutabakatı değerlendirmesi.
- 37. Avrupa Birliği · Türkiye–Libya. AB adına Yüksek Temsilci açıklaması, 21 Ekim 2026.
- 38. Mısır · BM’ye 5 Kasım 2026 tarihli nota. A/81/479. Libya Meclisi kararı, 2019 muhtırası ve hidrokarbon belgelerine itiraz.
- 39. Yunanistan’ın Türkiye–Libya hidrokarbon mutabakatına itirazı. A/77/604. 2019 sınır belgesinin 2022 iş birliği üzerinden uygulanması hakkındaki Yunan protestosu.
- 40. Türk Dışişlerinin hidrokarbon iş birliği hakkında açıklaması. 4 Ekim 2022, SC-28. 2019 sınırı ve 3 Ekim 2022’de karada ve denizde iş birliğini düzenleyen ayrı mutabakat.
- 41. Libya’nın 27 Mayıs 2025 tarihli BM notası. A/79/916 ve eki. Yunan deniz planı ve Libya’nın deniz yetki alanı itirazı.
- 42. BM depoziteri · BMDHS. Taraflar, katılım tarihleri ve devlet beyanları. Yunanistan’ın onayı 21 Temmuz 1995.
- 43. UAD · Romanya/Ukrayna. 3 Şubat 2009, par. 115–122, 149, 179–188, 210–216. Nihai sınır için kroki 9.
- 44. ITLOS · Bangladeş/Myanmar. 14 Mart 2012, par. 132–152, 166, 292–297 ve 317–319. Krokiler 2 ve 9.
- 45. BM · UAD karar haritaları. Birleşmiş Milletler, ST/LEG/SER.F/1/Add.5. Romanya/Ukrayna 9 sayılı kroki, s. 79. Nikaragua/Kolombiya 11 sayılı kroki, s. 319.
- 46. Hakem heyeti · Güney Çin Denizi. 12 Temmuz 2016. Filipinler/Çin, özellikle par. 473–553 ve 646. Md. 121(3).
- 47. Yunanistan · Adacıklar ve egemenlik. Dışişleri Bakanlığı, Lozan, 1932 belgeleri, 1947 Paris ve İmia/Kardak görüşü.
- 48. İtalya–Tunus kıta sahanlığı anlaşması. 20 Ağustos 1971, md. I–II, BM Antlaşma Serisi I-17601.
- 49. ABD Dışişleri Bakanlığı · Continental Shelf Boundary, Italy–Tunisia. Limits in the Seas no. 89, 1980. Anlaşmanın açıklaması ve son pafta.
- 50. Kanada–Fransa tahkim kararı. Saint-Pierre ve Miquelon, 10 Haziran 1992, par. 66–73. RIAA, cilt XXI, s. 265–341.
- 51. Fransa Ulusal Meclisi · Saint-Pierre-et-Miquelon deniz sınırları. Bilgi raporu no. 1312, Annick Girardin ve Louis Guédon. Devlet talepleri ve 1992 tahkim sonucu hakkında Fransız parlamento belgesi.
- 52. UAD · Nikaragua/Kolombiya. 19 Kasım 2012, par. 126–131, 229–238 ve devamı. Nihai sınır için kroki 11.
- 53. UAD · Grönland/Jan Mayen. Danimarka/Norveç, 14 Haziran 1993, par. 61–80. Kıyı uzunlukları ve balıkçılığa erişim.
- 54. Birleşmiş Milletler · UAD kararları ve resmî krokiler, 1992–1996. ST/LEG/SER.F/1/Add.1. Danimarka/Norveç, 1993 hüküm özeti ve kroki 2.
- 55. UAD · Kuzey Denizi Kıta Sahanlığı davaları. Federal Almanya/Danimarka ve Federal Almanya/Hollanda, 20 Şubat 1969, par. 85, 91, 101.
- 56. Natural Earth kıyı verisi · World Atlas. Sürüm 2.0.2, 1:10 milyon coğrafi altlık. Kuzey Denizi ve Manş panellerinde land-10m.json.
- 57. Birleşmiş Milletler · UAD kararları ve resmî krokiler, 1948–1991. ST/LEG/SER.F/1. Kuzey Denizi, Tunus/Libya, Maine ve Libya/Malta dosyalarının özetleri ve Maine ile Kerkennah krokileri.
- 58. UAD · Tunus/Libya. 24 Şubat 1982, par. 128–129. Kerkennah Adaları ve yarım etki.
- 59. UAD Dairesi · Maine Körfezi. 12 Ekim 1984. Kanada/ABD, par. 222. Seal Adası’nın sınırlandırmadaki etkisi.
- 60. Yunanistan Resmî Gazetesi · Ulusal deniz mekânsal stratejisi. Resmî Gazete D’ 229, 17 Nisan 2025, s. 2210–2211. Dört mekânsal birim ve lejant.
- 61. Yunanistan · Türk deniz mevzuatı tartışması. 14 Mayıs 2026. Y. Yerapetritis, tek taraflı mevzuat ile ikili ve çok taraflı düzenleme ayrımı.
- 62. AB · Deniz mekânsal planlaması direktifi. 2014/89/AB, özellikle md. 2(4). Planlama işleminin deniz sınırlarına etkisi.
- 63. Türkiye · Deniz mekânsal planı. DEHUKAM, ulusal platform. Plan lejantı, anakara ortay hattı, Karadeniz ve MEB açıklaması.
- 64. T.C. Dışişleri Bakanı’nın Sevilla haritası açıklaması. 16 Eylül 2020 tarihli mülakat. Haritanın statüsünün Türk tarafınca yorumu.
- 65. DEHUKAM · Deniz yetki alanları taslağı. Ankara Üniversitesi, 12 Mayıs 2026 tarihli basın toplantısı. Plan haritası ve taslak kanun çalışması.
- 66. Uluslararası Adalet Divanı, Somali–Kenya. 12 Ekim 2021 kararı. Zımni sınır iddiası ve paralel boyunca sınırın kanıtlanması.
- 67. Yunanistan · Türk deniz parklarına itiraz. Dışişleri Bakanlığı, 16 Ağustos 2026. 15 Ağustos kararnameleri ve Atina’nın itirazı.
- 68. Yunanistan Çevre ve Enerji Bakanlığı. 2025. Güney Kikladlar ve İyon Denizi parkları için kamu istişaresi.
- 69. Türkiye · Fethiye–Kaş Deniz Millî Parkı. Tarım ve Orman Bakanlığı, 6. Bölge Müdürlüğü. Çevre koruma amacına ilişkin resmî açıklama.
- 70. Uluslararası Denizcilik Örgütü. NAVTEX El Kitabı, MSC.1/Circ.1403/Rev.2, §1.1.
- 71. Guyana–Surinam deniz tahkimi. 17 Eylül 2007. Özellikle 459–461. paragraflar, geçici düzen arama ve anlaşmaya zarar vermeme yükümlülükleri.
- 72. Yunanistan · Karasuları ve 1995 beyanı. Dışişleri Bakanlığı. 12 mil hakkı ve kuvvet tehdidi hakkındaki resmî görüş.
- 73. Avrupa Çevre Ajansı · Yunanistan’ın deniz alanları. Yunanistan ulusal değerlendirmesi. 4767/2021 sayılı kanun ve İyon Denizi’nde on iki mil.
- 74. Türkiye · Başlıca Ege Denizi sorunları. Dışişleri Bakanlığı. Kıta sahanlığı, karasuları, egemenlik, adaların statüsü ve hava sahası.
- 75. Uluslararası Hidrografi Örgütü. Uluslararası deniz milinin tanımı. 1 deniz mili = 1.852 m.
- 76. Yunanistan Dışişleri Bakanlığı · Maritime boundaries. Meriç, Sisam çevresi ve On İki Ada açıkları için ileri sürülen ayrı hukuki dayanaklar.
- 77. Türkiye · Ege’de 6/12 mil haritaları. Dışişleri Bakanlığı, Ç. Erciyes, 13 Şubat 2020, slayt 10. Ege’de altı ve on iki mil senaryolarının yüzdeleri.
- 78. TBMM · 8 Haziran 1995 beyanı. 13 Haziran 1995 tutanağında 121. birleşimin açıklaması aktarılır.
- 79. Uluslararası Adalet Divanı, Korfu Kanalı. 9 Nisan 1949 esas hükmü. Kuzey Korfu Kanalı’nda barış zamanında zararsız geçiş.
- 80. Madrid · Yunanistan ve Türkiye’nin ortak taahhütleri. 8 Temmuz 1997. ABD Dışişleri Bakanlığının açıkladığı ortak metin, Ege’de karşılıklı meşru ve yaşamsal çıkarlar ile kuvvet tehdidinden kaçınma.
- 81. Yunanistan · Hava sahası. Dışişleri Bakanlığı. 1931 düzenlemesine ve sonraki uygulamaya dayalı 10 mil tezi.
- 82. Yunanistan’ın 1931 havacılık kararnamesi. 6/18 Eylül 1931. Havacılık amacıyla karasularının genişliğini tanımlayan özgün düzenleme, BM Deniz Hukuku arşivi.
- 83. Şikago Sözleşmesi. 1944. Uluslararası sivil havacılık, md. 1–3. ICAO.
- 84. ABD Dışişleri Bakanlığı. Limits in the Seas 36, 8. güncelleme, Yunanistan, s. 63. 1994 protesto kaydı.
- 85. Uluslararası Adalet Divanı · Preah Vihear Tapınağı. Kamboçya/Tayland, 15 Haziran 1962, özellikle s. 22–33. Sınır haritasının alınması ve sonraki davranışlar.
- 86. Yunanistan · Atina uçuş bilgi bölgesi. Dışişleri Bakanlığı, uçuş emniyeti ve FIR sorumluluğu hakkında resmî görüş.
- 87. Yunanistan Dışişleri Bakanlığı · Search and rescue. Hava ve deniz arama kurtarma bölgeleri, Atina FIR’ı ve eşgüdüm savı.
- 88. Uluslararası Denizcilik Örgütü. Hukuk İşleri, LEG/MISC.8. Arama ve Kurtarma Sözleşmesi eki, §2.1.7 ve devlet sınırları.
- 89. Uluslararası Denizcilik Örgütü. Status of IMO Treaties. Arama ve kurtarma bölgeleri hakkında Yunanistan ve Türkiye’nin beyanları.
- 90. Türkiye Dışişleri · Kardak ve 1932 belgeleri. Ocak sözleşmesi ile Aralık belgesinin hukuki etkisi ve tescil hakkındaki Türk görüşü.
- 91. Lozan Barış Antlaşması. 24 Temmuz 1923, özellikle md. 12, 13 ve 15. Dışişleri Bakanlığı arşivi.
- 92. İtalya ile Paris Barış Antlaşması. 10 Şubat 1947, md. 14. On İki Ada ve askerden arındırma hükmü. BM Antlaşma Serisi, cilt 49.
- 93. Türkiye–İtalya · 4 Ocak 1932 sözleşmesi. Milletler Cemiyeti, Antlaşmalar Serisi, cilt 138, no. 3191, s. 243–249. Kapsamı ve devir hükümleri.
- 94. Leonidas Kallivretakis · Limnia–İmia belgesi. Yunan Ulusal Araştırma Vakfı, 1996. Pafta 5 ve 6 ile Türk ve Yunan haritaları hakkında tarihî inceleme.
- 95. Uluslararası Adalet Divanı · Katar/Bahreyn. 1 Temmuz 1994, özellikle par. 23–30. 1990 Doha tutanağının tarafları bağlayan hükümleri ve niteliği.
- 96. Uluslararası Adalet Divanı · Burkina Faso/Mali. Sınır uyuşmazlığı, 22 Aralık 1986, par. 54–56. Haritanın hukuki belge veya yardımcı delil olarak ağırlığı.
- 97. Yunanistan’ın adaların statüsü hakkındaki BM mektubu. 25 Mayıs 2022, A/76/846. Üç antlaşma rejimi, meşru savunma, egemenlik ve Libya–Çad kararına dayalı itiraz.
- 98. Türkiye’nin doğu Ege adaları hakkındaki BM mektubu. 13 Temmuz 2021, A/75/961. Devir şartları, askerî sınırlamalar ve egemenlik sıfatına dayanma konusundaki Türk tezi.
- 99. Türk Dışişlerinin doğu Ege adalarının askerî statüsü değerlendirmesi. Lozan ve Montrö düzenlemeleri, üç ada grubu ve Türkiye’nin Paris Antlaşması hakkındaki görüşü.
- 100. Finlandiya’nın NATO temsilciliği, Åland’ın statüsü. NATO üyeliği sonrasında askerden arındırma ve tarafsızlaştırma rejimine ilişkin Finlandiya açıklaması.
- 101. Finlandiya Dışişleri, Åland bölgesinin teknik sınır belgesi. Özgün pafta, son sayfa, Ek 5. Özel bölge, karasuyu ve ekonomik bölge için ayrı çizgiler.
- 102. Åland Adaları’nın tahkim edilmemesi ve tarafsızlaştırılması sözleşmesi. Cenevre, 20 Ekim 1921. Milletler Cemiyeti Antlaşmalar Dizisi, No. 255.
- 103. Uluslararası Adalet Divanı, Libya–Çad kara sınırı. 3 Şubat 1994 kararının BM özeti. Antlaşma ile kurulmuş ülke sınırının kalıcılığı.
- 104. Yunan Dışişlerinin Kıbrıs’ta 1960 sonrasına ilişkin tarihçesi. Atina’nın 1960 ortaklığı, 1963 anlaşmazlığı, 15 ve 20 Temmuz 1974 hakkındaki kendi anlatımı.
- 105. Türk Dışişlerinin Kıbrıs tarihçesi ve resmî görüşü. 1960 ortaklık düzeni, 1963, Yunan cuntasının darbesi ve Türkiye’nin dayandığı gerekçeler.
- 106. Kıbrıs Garanti Antlaşması. Lefkoşa, 16 Ağustos 1960, BM Antlaşmalar Dizisi, 382, s. 3. Özellikle I, II ve IV. maddeler.
- 107. Birleşmiş Milletler Kıbrıs Barış Gücü, kuruluş ve görev tarihi. 1963–64 krizi, Mart 1964’te barış gücünün oluşturulması ve sonraki gelişmeler.
- 108. Makarios’un 19 Temmuz 1974 tarihli Güvenlik Konseyi konuşması. S/PV.1780. Makarios’un darbe ve Yunan askerî rejimi hakkındaki beyanı.
- 109. BM Güvenlik Konseyinin 353 sayılı kararı. 20 Temmuz 1974. Ateşkes, müdahale ve uluslararası antlaşmaların yetkisi dışında bulunan askerî personel.
- 110. BM Genel Sekreterinin Kıbrıs halkoylamaları raporu. 28 Mayıs 2004, S/2004/437. Ayrı halkoylamalarındaki sonuçlar ve çözüm süreci.
- 111. GKRY Dışişlerinin Annan Planı değerlendirmesi. Rum tarafının güvenlik, teminat, mülkiyet ve uygulama itirazlarını kendi anlatımıyla kaydeder.
- 112. AB Katılım Senedi, Kıbrıs hakkındaki 10 numaralı Protokol. Madde 1. GKRY’nin etkin denetim uygulamadığı alanlarda AB müktesebatının askıya alınması.
- 113. BM Güvenlik Konseyi · 541 sayılı karar. 18 Kasım 1983. Bağımsızlık bildirisi ve tanımama çağrısı, özellikle par. 2 ve 7.
- 114. BM Güvenlik Konseyinin 550 sayılı kararı. 11 Mayıs 1984. Ayrılma, tanımama ve yardım etmeme çağrıları.
- 115. KKTC Dışişlerinin Kıbrıs meselesi açıklaması. 21 Eylül 2026. Egemen eşitlik ve eşit uluslararası statü talebinin ilgili hükûmetçe ifadesi.
- 116. BM Kıbrıs görüşmeleri, 9 Kasım 2026 açıklaması. İki toplumun liderlerinin güven artırıcı önlemler, yöntem ve esasa ilişkin görüşmesi.
- 117. AİHM, Loizidou/Türkiye, esas kararı. 18 Aralık 1996, başvuru 15318/89. Mülke erişim ve etkili denetime dayanan sorumluluk.
- 118. AİHM, Demopoulos ve diğerleri/Türkiye. Büyük Daire, 1 Mart 2010, kabul edilebilirlik. Taşınmaz Mal Komisyonu önündeki yolun etkililiği.
- 119. Yunanistan Başbakanı Antonis Samaras · Kıbrıs’ta enerji hakları. Yunan Dışişleri Bakanlığının arşivi. GKRY’nin hidrokarbonları işletme hakkına destek.
- 120. GKRY · Enerji ve deniz politikası. Dışişleri Bakanlığı. MEB, kıyıdaşlarla anlaşmalar ve ruhsatlandırma yaklaşımı.
- 121. BM Genel Sekreteri · Kıbrıs raporu. S/2013/392, 5 Temmuz 2013, par. 43. Kaynaklardan iki toplumun yararlanması.
- 122. Kıbrıs Türk ve Kıbrıs Rum liderleri · 11 Şubat 2014 ortak açıklaması. Birleşmiş Milletler Kıbrıs İyi Niyet Misyonu. Öngörülen federasyonun niteliği, siyasi eşitlik ve tek uluslararası tüzel kişilik.
- 123. T.C. Dışişleri Bakanlığı. 13 Temmuz 2019. Kıbrıs Türk tarafının ortak çalışma ve gelir paylaşımı önerisi.
- 124. Nikos Anastasiadis · BM Genel Kurulu konuşması. 26 Eylül 2019. Kıbrıs Türklerinin gelir payı için emanet hesap önerisi, GKRY’nin BM nezdindeki temsilciliği.
- 125. T.C. Dışişleri Bakanlığı. 21 Eylül 2011. Türkiye–KKTC kıta sahanlığı anlaşması.
- 126. GKRY–Mısır · MEB antlaşması. 17 Şubat 2003. I-44649, md. 1 ve 3, Ek I. Sekiz nokta ve uç noktaların gözden geçirilme koşulları.
- 127. GKRY–Lübnan · Antlaşma ve özgün harita. 26 Kasım 2025. I-59144, İngilizce metin, Ek I (koordinatlar) ve Ek II (açıklayıcı harita), PDF s. 6–9.
- 128. Türkiye · GKRY–Lübnan anlaşmasına yanıt. Dışişleri sözcüsü, 27 Kasım 2025. Türkiye’nin bildirdiği sahanlığın dışındaki kesim.
- 129. Kıbrıs Türk temsilcisinin BM’ye mektubu. A/80/721–S/2026/367, 22/24 Nisan 2026. Mısır’la 30 Mart çerçeve anlaşmasına itiraz.
- 130. GKRY lideri Nikos Hristodulidis. 30 Mart 2026. Kahire’de Mısır’la enerji iş birliğine ilişkin konuşma.
- 131. Avustralya–Timor-Leste · Timor Denizi. Avustralya Dışişleri. 2018 sınır antlaşması, uzlaştırma ve Greater Sunrise özel rejimi.
- 132. Timor-Leste Kara ve Deniz Sınırları Ofisi · Map 6. Avustralya ile deniz sınırı anlaşmasının resmî paftası.
- 133. Daimî Tahkim Divanı Sicili · Timor Sea Conciliation. Avustralya ve Timor-Leste. Komisyonun raporu, anlaşma ve usul belgeleri, dosya 2016-10.
- 134. Malezya ve Tayland · Ortak otorite muhtırası. 21 Şubat 1979, özellikle md. III–IV. Belirli deniz tabanı alanındaki canlı olmayan kaynaklar ve ortak yarar.
- 135. Malezya–Tayland Ortak Otoritesi. 1979 mutabakatı ve 1990 anlaşmasının uygulanması. Ortak otoritenin görevi ve sorumluluk alanı.
- 136. Nijerya–São Tomé ve Príncipe · 2001 antlaşması. 21 Şubat 2001. Ortak bölge, fayda ve yükümlülük oranları ile ortak kurumlar.
- 137. Gine Körfezi · Ortak bölgenin koordinatları. 2019 AB–São Tomé ve Príncipe balıkçılık protokolü, Ek 1. 2001 antlaşmasının 2. maddesindeki 32 satırla karşılaştırıldı.
- 138. Kuveyt–Suudi Arabistan · Bitişik deniz tabanı antlaşması. 2 Temmuz 2000. Bölünmüş bölgeye bitişik sualtı alanının sınırı ve doğal kaynak hakları.
- 139. Kuveyt ve Suudi Arabistan · BM’ye ortak mektup. 15 Haziran 2026, A/80/779–S/2026/499. 1965 ve 2000 düzenlemelerinin açıklanması.
- 140. Yunanistan · Yargıya götürülebilecek konu. Dışişleri Bakanı G. Gerapetritis’in 12 Eylül 2026 tarihli açıklaması.
- 141. Uluslararası Adalet Divanı, Roma’dan götürülen parasal altın. 15 Haziran 1954. Davaya katılmayan Arnavutluk’un sorumluluğunun hükmün esas konusunu oluşturması. BM karar özetleri, 21. dosya.
- 142. Uluslararası Adalet Divanı · Ege Denizi Kıta Sahanlığı. 19 Aralık 1978. Yunanistan/Türkiye, 62 sayılı Ege dosyasında mahkemenin yetkisine ilişkin hüküm.
- 143. BM depoziteri · Yunanistan’ın UAD beyanı. 14 Ocak 2015. Tek taraflı zorunlu yetki beyanının istisnaları.
- 144. BM depoziteri · Yunanistan’ın BMDHS madde 298 beyanı. 16 Ocak 2015. C.N.32.2015.TREATIES-XXI.6. Deniz sınırlandırmasında zorunlu usullerin kapsamı.
- 145. Norveç Hükûmeti. Barents Denizi’nde deniz sınırı ve yaklaşık kırk yıllık müzakereler.
- 146. Norveç–Rusya · Barents Denizi ve Arktik Okyanusu’nda sınır ve iş birliği antlaşması. 15 Eylül 2010. Md. 1 ve 4–5, iş birliği ekleri ve genel harita.
- 147. Türkiye–SSCB · Karadeniz kıta sahanlığı. 23 Haziran 1978, Moskova. Antlaşmanın 1. maddesi ve koordinatları.
- 148. Türkiye–Bulgaristan · Mutludere ve Karadeniz. 4 Aralık 1997, Sofya. I-36204. Irmak ağzında ve Karadeniz’de sınırlandırma.
- 149. Yunanistan ve Türkiye · Atina Bildirisi. 7 Aralık 2023. İyi komşuluk, barışçıl uyuşmazlık çözümü ve tarafların hukuki görüşlerini saklı tutması.
- 150. Yunanistan ve Türkiye · Ankara ortak bildirisi. 11 Şubat 2026. İyi komşuluk, istişare ve iş birliği.
- 151. TBMM · Dışişleri Bakanının Kardak hakkındaki yazılı soru yanıtı. Kardak Kayalıkları üzerindeki egemenliğe ilişkin Türk görüşü.
- 152. Türk Dışişleri · Hakan Fidan’ın Anadolu Ajansına mülakatı. 8 Ağustos 2026. Kıbrıs’ta iki devletli çözüme ilişkin Türk tutumu.
- 153. Türk Dışişleri · Doğu Akdeniz’de deniz yetki alanları. 9 Ağustos 2007. 2 Mart 2004 tarihli BM notasına ve 32°16′18″ doğu boylamının batısındaki haklara ilişkin açıklama.
- 154. Türk Dışişleri · Ege kıta sahanlığının sınırlandırılması. Türkiye’nin Bern Mutabakatı’nın yürürlükte ve iki tarafı da bağlayıcı olduğuna ilişkin görüşü.